THẦN KHÚC DANTE
(Bài
26 Thiên Đường. Thi ca khúc IV, V, VI)
Những ca khúc thần diệu
của
Dante Alighieri (1265-1321)
Nhất
Uyên Phạm Trọng Chánh
chuyển
ngữ thơ lục bát
|
|
THIÊN
ĐƯỜNG
THI
CA KHÚC IV
|
Vùng
trời Mặt Trăng, hai điều nghi ngờ của Đăng Tử. Ngôi
vị các người chân phúc ở đâu ? Làm thế nào thực
thi công lý thần thánh ? Bích Chi bác bỏ sai lầm của
Platon về sự trở lại linh hồn cõi Trời và phân biệt
mặt bạo động của ý chí tuyệt đối và ý chí tương
đối. Điều nghi ngờ thứ ba.
|
“Trước
hai món xa bằng nhau thôi.
Món ăn lôi cuốn, chết đói người tự
do.
Trước khi ăn, vì dằn co.
Giữa hai sói dữ, cùng lo thế nào ?
Con cừu đứng sợ bằng nhau,
Cũng như thế, chó chọn nào hai nai ?”
Tôi im, nhưng ý muốn tôi,
Cả mong muốn lộ rõ nơi mặt mày.
Hai câu hỏi cần thiết đây,
Tôi im lặng, ước muốn này mà thôi.
10
Ước mong lộ rõ nơi tôi,
Hùng hồn hơn cả những lời nói ra.
Bích Chi làm điều Danïello *
Xoa dịu cơn giận Nabuccodonosor điên cuồng.*
Bất công độc ác vô cùng,
Nàng rằng : “Tôi thấy nơi chàng nẩy
sinh,
Một hai điều khác quan tâm,
Lại bị cản trở, băn khoăn thốt lời.
Nếu chàng ý chí vững thời,*
Bạo lực nào thể đẩy lui ý chàng !
20
Với tôi chẳng giảm lòng tin,
Việc nghi ngờ đã cho chàng lý do :
Linh hồn về các vì sao,
Như theo với lý thuyết nào Platon. *
Nguyên nhân khiến chàng băn khoăn,
Đắn đo ngang ngữa, thiệt hơn sa đà.
Tôi bàn điều đáng ngại là,
Thiên thần thượng đẳng không xa Chúa Trời.
Moïse , Samuel và hai Giovani,*
Do chàng mong muốn, cả Maria nữa cùng.
30
Không trú ngụ trời khác vùng,
Linh hồn chàng đã chung cùng thấy trông.
Ở đây dù nhiều ít năm,
Họ đã làm đẹp cho vùng đầu tiên.
Cuộc sống khác nhau dịu êm,
Cảm nhận nhiều ít khí thiêng vĩnh hằng.
Ở đây, chẳng vì hành tinh,
Mà một chức phận được phân cho người,
Hành tinh thấp nhất bầu trời,
Cần phải nói vậy, chàng thời hiểu thông.
40
Vì chỉ hiểu bởi giác quan,
Sau đó mới đến trí năng nối liền.
Vì vậy Kinh Thánh chú tâm,
Khả năng người đủ cho tầm chân tay.
Nơi Chúa Trời khác nơi đây,
Giáo Hội Thánh cũng trình bày thế thôi,
Gabriel, Michel dạng hình người,*
Và cả thánh cứu mù đời Tobia.*
Điều bàn linh hồn của Timéo,*
Cũng không phù hợp với điều thấy sao.
50
Dường ông chỉ cảm nhận nào,
Linh hồn trở lại ngôi sao của mình.
Niềm tin, linh hồn tách phân,
Từ khi tạo hóa sinh nên thân hình.
Tư tưởng ông có khác chăng ?
Có thể không, giữa ngữ ngôn những điều.
Một ý định chẳng diễu trêu,
Bởi vì việc trở lại vào vì sao.
Là vinh dự, hay chê trách nào,
Điều ông đạt đến, ít nhiều thật chân.
60
Nguyên lý sai, hiểu lẫn lầm,
Cho cả thế giới gọi tên tinh cầu :
Sao Mộc, Sao Thủy, Sao Mai.*
Điểm hoài nghi khác chàng thời rối ren.
Nhưng tai hại có ít hơn,
Sự sai trái đó không làm xa tôi.
Nếu chân lý mâu thuẩn thời,
Dưới mắt trần, lý do vì lòng tin.
Chẳng phải dị giáo tối tăm,
Vì ở đây có thể bằng trí năng.
70
Đạt đến được lý thật chân,
Như chàng mong muốn, tôi luôn giúp chàng.
Nếu bạo hành kẻ gánh mang,
Không nhân nhượng với kẻ can hiếp mình.
Hồn chàng thấy, chẳng hồi tâm,
Ý chí không muốn, chẳng làm tắt đi.
Nếu bản chất, ý chí như lửa thì,
Ngàn lần bạo lực, lửa xoay vặn mình,
Nhưng nếu nó chịu thua chăng ?
Nó tuân theo lực, hồn linh đã làm.
80
Khi đã về cõi thánh thần,
Nếu ý chí giữ tiết trung vẹn toàn,
Như thánh Lorenzo trên lửa giàn.*
Khiến Muzio cũng khắc nghiêm tay mình.*
Ý chí dẫn dắt con đường,
Từ nơi tù ngục trở thành tự do.
Ý chí mạnh, nó ban cho,
Nếu chàng đón nhận mong chờ lẽ ra,
Chân lý chàng đã bỏ qua,
Nhiều lần chàng vẫn nghi ngờ bâng khuâng.
90
Nên trở ngại mới phát sinh,
Trước mặt chàng, với bản thân của chàng.
Sẽ còn mệt mỏi, phân vân,
Thực thế tôi khắc sâu trong trí chàng.
Hồn chân phước chẳng dối dang,
Vì linh hồn đó rất gần chân như.
Chàng nghe từ Piccarda ư ,
Constanza giữ khăn tu trọn tình.
Mâu thuẩn điều tôi nói chăng ?
Lẽ thường chàng ạ, sự tình xãy ra.
100
Tránh hiểm nguy, trái lòng ta,
Những việc như thế lẽ ra chẳng làm,
Alcméon cầu cha mình,*
Ra tay giết mẹ sinh thành dưỡng nuôi,
Vừa hiểu, vừa nghịch đạo trời,
Trong trường hợp đó, chàng ơi nghĩ rằng
:
Bạo lực, ý chí lẫn chung,
Xúc phạm chẳng thể được lòng thứ
tha.
Ý chí tuyệt đối không ác tà,
Tuy nhiên chấp nhận điều mà ngại lo.
110
Từ chối, rơi thảm họa to,
Piccarda đã nói cho thế này,
Ý chí tuyệt đối, nàng tỏ bày,
Còn tôi ý khác cả hai thật cùng.
Dòng sông thánh thiện chảy chung,
Nó chảy từ nguồn chân lý sinh ra.”
An lòng điều nàng nói ra :
“Ôi người yêu mối tình ta ban đầu,
Ôi thánh thần, lời nàng cao sâu,
Tràn ngập sưỡi ấm nguyện cầu lòng
thôi. 120
Sức mạnh không đủ tình tôi,
Cảm ơn nàng với những lời nàng ban.
Mong Trời chứng ban phúc ân,
Tôi đà thấy rõ rành rành trong tôi,
Thỏa lòng điều chưa sáng soi,
Ngoài điều đó chẳng nơi chân lý thành.
Dựa nó như thú vật nằm hang,
Chân lý trí óc đạt đường lối thông,
Nó không ước muốn hư danh,*
Ước mong đó nẩy sinh lòng nghi nan,
130
Như chồi non gốc thật chân,
Tạo hóa vượt đỉnh không trung các trời.
Điều mời gọi khuyến khích tôi,
Trân trọng hỏi ý nàng, người yêu thương.
Về chân lý chưa tỏ tường,
Muốn biết có thể làm tròn ước mơ,
Chưa thực hiện bằng việc khác chờ,
Nó không quá nhẹ cho vừa bàn cân.”
Bích Chi nhìn tôi hài lòng,
Lấp lánh ánh sáng thánh thần tình yêu.
140
Sợ thất bại nên nhượng lời,
Tôi kẻ thua cuộc, lặng thôi cúi đầu.
142
CHÚ THÍCH
13.14. Chuyện kể trong Kinh Thánh Daniello (Daniel)
nhờ mặc khải của Chúa, đã giảng được giấc mộng
của Nabuccodonosor, vua Babylone, người xây dựng kinh đô hùng
tráng nhất đương thời và vườn treo Babylone. Ông này
đã nổi giận bất công và độc ác, ra lệnh giết
các nhà hiền triết Babylone không đoán được giấc
mộng của ông, thậm chí còn quên cả nhiệm vụ ông giao
phó cho.
19. Ý chí vững: ngầm chỉ hai trường hợp
Piccarda và Constanza.
24, 51. Theo Platon, trong Timée (Timéo), có thể
Dante đã đọc được trực tiếp qua các bản dịch La
Tinh hay qua St Augustin, St Thomas và Macrobe : linh hồn được
tạo ra trước thể xác và được ký gửi ở các vì
sao, sau khi chết, linh hồn trở lại các vì sao để nhận
lại. Lý thuyết này đối lập với Thần học Ki Tô
Giáo, lý thuyết này nguy hiểm vì nếu nó đúng Thần
Học Ki Tô Giáo sai.
29. Moïse : Người nhận được 10 điều
răn Chúa Trời, dẫn dân Do Thái đang làm nô lệ, xây
Kim Tự Tháp Ai Cập trở về đất hứa Israel.
Samuel: nhà tiên tri thiết lập chế độ
quân chủ Israel.
Hai Giovanni hai thánh Jean. Giovani Battista (Jean-Baptiste)
người rửa tội cho Jésus ở sông Jordan và Thánh Jean
viết Thánh Kinh.
47- 48. Gabriel, Michel và Raphaël là ba thượng
đẳng thần Ki Tô Giáo.
Gabriel xuống trần báo tin Đức Mẹ Maria
sẽ sinh ra Jésus.
Michel chiến thắng con rồng, biểu tượng
sự xấu, sự ác.
Raphaël chữa cho Tobia khỏi mù mắt.
63. Do hiểu sai lý thuyết của Platon, mà
một số ngôi sao được đặt tên Jupiter, Mercure, Mars tên
thần thoại Hy Lạp.
83. Thánh Lorenzo: Tư tế nhà thờ Roma bị
đưa lên giàn hỏa thiêu năm 258.
Muzio: Caio Muzio Scevola tự đốt tay mình để
trừng phạt bàn tay đó đã không giết chết được
bạo chúa Porsenna, vua người Etruschi, đang vây hãm Roma.
103. Almeone (Alcméon) trong Ovide, (Métamorphoses
IX 407-408): Giết mẹ để báo thù cho cha, Almeone đã cùng
một lúc chứng tỏ là người con hiếu thảo và là
kẻ giết người. (Xem TT-XII.51)
Trong Odyssée thi hào Homère, vua Agamemnon chiến
thắng thành Troie trở về bị vợ là Clytemnestre ngoại
tình với kẻ thù mình là Eugistre, giết vua Agamemnon bằng
cách tắm chồng và cho mặc áo bịt bùng khâu hai
ống tay lại, trong lúc chồng lúng túng trong tay áo bà
dùng búa mổ bò chém chết, và phục binh trên bàn
tiệc giết toàn bộ binh tướng hầu cận nhà vua.
Con trai báo thù cha giết mẹ và tình nhân phơi thây ngoài
đồng.
129. Hư danh : Dante viết bằng La Tinh “
frusta”, en vain tiếng Pháp.
THIÊN
ĐƯỜNG
THI
CA KHÚC V
|
Vùng
trời Mặt Trăng. Tính chất lời nguyền giao ước giữa
người và Chúa Trời. Lại đi lên. Bầu trời thứ hai:
Vùng trời Sao Thủy (Mercure) linh hồn kẻ làm điều thiện
để được vinh danh. Rực rỡ tinh vân và các vị chân
phúc.
|
“Nếu với chàng, tôi rực sáng lửa tình.
Vượt mức điều thấy ở trên dương trần,
Thế thì tôi đã thắng chàng,
Vì điều trước, chớ ngạc nhiên những
gì.
Cái nhìn hoàn hảo, hiểu thì,
Thực hành điều thiện, đã đi bước
đầu.
Tôi thấy rực rỡ sắc màu,
Vĩnh hằng ánh sáng bắt đầu rạng lên.
Nó luôn bùng cháy duyên tình,
Cái gì quyến rũ trái tim của chàng.
10
Không gì khác dấu vết còn,
Khó nhận ra ánh sáng đang rạng ngời.
Chàng muốn biết việc thiện thôi,
Vì nguyện ước thiếu: tội thời xoá
đi,
Cho linh hồn khỏi tội gì.”
Và cất tiếng hát, Bích Chi bắt đầu,
Không muốn bỏ lững mấy câu,
Luận bàn sau lời cầu thánh thiên.
“Quà tặng lớn, Chúa Trời ban.
Trong sự hào phóng luôn luôn của Ngài.
20
Thiện tâm kẻ được ơn Ngài,
Là quyền quyết định con người tự do.
Những tạo vật trí tuệ cho,
Tất cả riêng họ từ thời bẩm sinh,
Chàng sẽ thấy, suy luận rằng,
Giá trị cao nhất lời nguyền tạo ra,
Chúa thuận, khi chàng thuận qua,
Đó là giao ước Chúa và thế nhân.
Ngài hy sinh cả kho tàng,
Bản giao ước đó, tôi đang trình bày.
30
Có thể nào để đổi trao,
Có thể dùng cái Ngài nào đã cho ?
Làm điều tốt, chuyện vất vơ,
Thế chàng rõ, điểm chính giờ đã thông.
Dù Giáo Hội Thánh có khoan hồng,
Điều này dường trái ngược chăng điều
rồi.
Chàng nên nán lại bàn ăn thôi,
Vì món ăn mới vừa rồi khó tiêu.
Để tiêu hóa cần giúp nhiều,
Mở rộng tư tưởng với điều tôi khuyên,
40
Hãy ghi sâu, hiểu trong lòng,
Nếu không nhớ được thì không biết nào,
Sự hy sinh đòi hai điều,
Thứ nhất tính chất ra sao khi làm,
Thứ hai điều ước nguyện mang,
Điều này chẳng xoá được chăng bao giờ,
Nếu không tuân thủ luật cho,
Chúng ta đã nói nảy giờ ở trên,
Vì thế Do Thái đặt rằng :
Nhiệm vụ cúng tế dù bằng vật chi,
50
Dẫu đồ hiến tế đổi thay,
Nội dung lời nguyện dù đây thế nào,
Thì cũng không phạm tội đâu,
Nếu nó thay đổi với điều khác đây.
Nhưng chớ chuyển gánh nặng trên vai,
Trọng tài là ta đó, chớ ai, chẳng lầm,
Chìa khóa bạc, với khoá vàng,*
Nếu đổi chìa khoá, mở làm được chi
!
Nếu vật để lại thay thì,
Như bốn bằng sáu chẳng gì đổi thay
! 60
Nếu vật mà giá trị đầy,
Có nhiều trọng lượng lệch ngay cân bằng.
Không thể đổi vật không bằng.
Hỡi người trần thế! chớ quên thề
nguyền,
Không mù quán, hãy trung thành,
Như Ieptè lời dâng ban đầu.*
“Tôi làm sai” thà một câu,
Hơn làm tệ hại để mau giữ lời.
Hy Lạp Đại Vương điên rồ.*
Iphigénie nước mắt rơi má đào.*
70
Người điên, người hiền như nhau,
Khi nghe hiến tế thương đau thế nào ?
Người Ki Tô cẩn trọng đời,
Chẳng bay đi tựa lông rơi gió đùa.
Nước chẳng rửa sạch hết đâu,
Thánh Kinh Tân, Cựu, hai thu đủ đầy.
Giáo Hội có kẻ chăn bầy,
Thế là đã đủ giúp nguy cứu người.
Nếu kẻ xấu xa kéo lôi,
Hãy làm người, chớ cừu khờ ngốc ngu.
80
Để Do Thái chế nhạo cười *
Cừu non chớ có quên thời khinh cho,
Chê sữa mẹ, nghịch ngây ngô,
Mua vui bằng cách đánh nhau chính mình.”
Lời Bích Chi nói chân tình,
Rồi nàng quay lại, nhiệt nồng hướng
nơi,
Điểm rực rỡ nhất cõi Trời,
Và nàng ngừng nói, dáng người đổi
thay.
Làm tôi im lặng tỏ bày,
Trong đầu khao khát muốn lời hỏi thêm.
90
Như mũi tên đến hồng tâm,
Trước khi dây chẳng còn rung chút nào.
Vương Quốc thứ hai chúng tôi vào,
Phu nhân tôi, với má đào sướng vui,
Đắm mình ánh sáng thiên thai,
Tinh cầu rực rỡ xanh phai sắc trời.
Ngôi sao thay đổi, cười tươi,
Còn tôi sao ? Tôi. Bản tính người thế
nao ?
Có thể chuyển hình thái nào ?
Giống như ao nước trong veo lặng lờ.
100
Cá lao đến, vật ném vào,
Bởi vì chúng nghĩ, thảy đều thức ăn.
Tôi thấy nghìn bóng tưng bừng,
Hướng chúng tôi nói, như trông đợi chờ.
“Đây người tăng trưởng tình ta.”
Và khi một nhóm gần kề chúng tôi.
Linh hồn tràn ngập niềm vui,
Bởi hào quang tỏa từ nơi họ nhìn.
Nghĩ xem bạn đọc, nếu chẳng thêm,
Bắt đầu đây chẳng biết còn ra sao ?
110
Bạn sẽ lo đến dường nào,
Và bạn hiểu ước mơ nào của tôi.
Mong nghe họ nói phận đời,
Ngay khi vừa hiện trước nơi tôi nhìn.
“Hỡi người sinh được phúc ân,
Thấy được vĩnh cửu ngai vàng vinh quang,
Trước khi rời bỏ dương trần,
Chúng tôi rực rỡ trong nguồn sáng soi.
Đang tỏa ra khắp bầu trời,
Nếu người muốn rõ ý tôi, vui lòng.”
120
Một hồn sùng kính lời dâng,
Bích Chi khẽ nói tôi rằng: “Nói lên,
Với niềm tin như thần linh”.
Tôi nhìn : “Muốn biết chân tình ấm êm,
Từ mắt mình, ánh sáng mình,
Càng sáng hơn cả hơn trong nụ cười.
Tôi muốn biết người là ai ?
Linh hồn đáng kính được nơi tinh cầu,
Che người trần, ánh sáng nào.”
Tôi nói như thế hướng vào ánh soi,
130
Đầu tiên đã nói những lời,
Bây giờ càng sáng khắp nơi hơn nào.
Tựa mặt trời dấu che cao,
Bởi nhiều ánh sáng hơi vào nóng ran.
Đã hút hơi nước dày quanh,
Hình ảnh thánh thiện trong lành niềm vui.
Che dấu tôi, ánh sáng soi,
Ẩn kín như thế, thay tôi trả lời,
Nàng hát lên nối tiếp lời.
139
CHÚ THÍCH
57. Hai chìa khoá mà Jésus đã trao cho Thánh
Pierro (TTIX 117-129)
66. Ieptè (Jephté) Người Do Thái trước
khi có Vua chỉ có Phán Quan là người lãnh đạo cao cấp.
Ieptế làm Phán Quan đã thề nếu chiến thắng trở
về thì sẽ hiến tế sinh linh đầu tiên bước ra khỏi
nhà mình. Kết quả người con gái yêu duy nhất của ông
ra đón ông, ông phải thực hiện lời thề đó.
69. Hy Lạp Đại Vương: vua Agamemnon đã
hy sinh cô con gái xinh đẹp là Iphigénie (Efigénia) cho thần
linh ở Aulia để cầu được gió thuận cho đoàn thuyền
đi đánh thành Troie. (Hy Lạp Cổ Đại chia ra nhiều vương
quốc các vua bầu vua hùng mạnh nhất để lãnh đạo
cuộc chiến thành Troie.)
81. Giudeo, Juif người Do Thái.
93. Vương Quốc thứ hai : Vùng trời sao Thủy
(Mercure)
123. Một linh hồn tôn kính. tức Hoàng Đế
Juistinïano.(Justinien)
THIÊN
ĐƯỜNG
THI
CA KHÚC VI
|
Bầu
trời Sao Thủy. Hoàng Đế Justinien nói về lịch sử chiến
tranh dưới cờ con Đại Bàng La Mã. Từ Énée (Enea) đến
Charlemagne (Carlo Magno). Số phận phái Guelfi và phái Ghibellini
chống lại Đế Quốc. Vinh danh Romeo di Villanova.
|
“Sau Constantin dẫn đại bàng,*
Ngược chiều thiên định, ông từng đi theo,
Anh hùng xưa kết duyên Lavina,*
Trăm năm, trăm năm nữa chim xưa Chúa Trời.*
Cánh vươn cùng tận Âu Châu thôi,
Cận kề non núi nơi người xuất thân.*
Ở đó dưới bóng cánh thần,
Tay này, tay khác cầm quyền thế gian.
Đến tay ta được lưu truyền,
Ta César, Justinien danh là.*
10
Cảm nhận ý Chúa ban ra,
Loại bỏ các luật rờm rà ích chi,
Miệt mài công việc trước khi,
Ta tin bản chất Chúa Ki Tô điều.
Ta yên tâm niềm tin yêu,
Như vị chân phúc Agapit trở thành,*
Vị chăn chiên tối cao, khuyên răn.
Bằng những lời nói, niềm tin chân tình.
Tin Ngài và ta sống trong,
Rõ ràng trong sáng như nhìn thấu nơi.
20
Điều mâu thuẩn đúng và sai.
Con đường Giáo Hội ta vui bước vào.
Chưa ban ân phước ước ao,
Việc cao cả, hết lòng nào sức tâm.
Ta giao Bélisaire đoàn quân.*
Với ông ân huệ Chúa ban ngọt ngào.
Với ta dấu hiệu nghỉ ngơi,
Đến đây kết thúc trả lời hỏi thăm.
Câu hỏi thứ nhất người mong,
Nhưng do tính chất ta cần phải thêm.
30
Để người hiểu lý lẽ thông,
Kẻ nổi dậy chống cờ quân đại bàng.
Kẻ chiến binh, kẻ phản công,
Bao tài năng đã hy sinh dưới cờ,
Xứng đáng danh bởi từ thời,
Pallanta dưới ngọn cờ hy sinh. *
Alba quê hương, biết chăng ?*
Hơn ba trăm năm hết cuộc tranh sơn hà.
So gươm ba đấu với ba,*
Bắt cóc phụ nữ Sabine, đà biết chưa
?* 40
Đến nỗi khổ tự vẫn nàng Lucrezia.*
Bảy triều vua chiếm sơn hà chung quanh.
Biểu tượng được các anh hùng,
La Mã danh tiếng Benno cùng Pirro.*
Chống các ông Hoàng dưới cờ,
Biệt danh Torquato và Quinzio.*
Tóc bồm xồm gia tộc Desi, Fabi,*
Nhờ vinh quang đó, trị vì an vui,
Hạ quân Á Rập ngạo kiêu,*
Theo Haninibal thống lĩnh vượt đèo núi
Alpes.* 50
Nơi phát tích dòng sông Pô.*
Những chàng trai trẻ dưới cờ vinh quang.
Scipïon và Pompeo theo đoàn,
Đắng cay đồi núi nơi từng sinh ra.
Đến thời Trời muốn an bài,
Thế giới sạch, ảnh hình Ngài ban ta,
César nắm cờ, ý muốn Roma,
Quân hùng chiếm tận sông Varo và sông Rhin,*
Sông Isère, Saôn, đến sông Seine,*
Và vùng thung lũng sông Rhône suối nguồn.
* 60
Sau khi rời Ravenna xuôi dòng,*
Vượt Rubicon nhảy tung lên cánh bằng,
Không bút mực nào thể tả chân.
Lại chuyển quân đội sang vùng Tây Ban Nha.
Về Durazzo, phá Farsalia,*
Sông Nil nóng bỏng, tang ma đầy nhà,*
Trở về Antandro và Simeonta,*
Nơi nó xuất phát, Hector lăng mồ.*
Lại tiến, họa tai Toloméo,*
Giáng sấm sét đến cơ đồ Juba. *
70
Quay trở lại phương Tây ta,
Tiếng kèn trôm-pét trống cờ Pompéo,*
Những gì làm, kế tục nhiều đời,
Bruto, Cassio gào thét trả lời Diêm Vương.*
Moderna, Perugia đau thương,*
Nàng Cléopâtre khóc than buồn rầu*
Trốn chạy, rắn độc nguyện cầu,
Được chết tức khắc, thảm sầu tối
tăm.
Cờ đại bàng đến biển Hồng,*
Và đưa thế giới hòa bình cùng nhau.
80
Lệnh đóng cửa đền Giano,*
Nhưng với tất cả cơ đồ đầu tiên,
Ta ca tụng điều cần làm,
Tại những Vương quốc trần gian được
phần,
Có vẻ ảm đạm nghèo nàn,
Bàn tay César thứ ba cùng xét xem.*
Mắt sáng suốt, lành trong tim,
Công lý của Chúa ta hằng khát khao,
Đã giao nó qua tay ta nào,
Vinh dự trả hận máu đào ngày xưa.
90
Hãy chiêm ngưỡng chiến công ta,
Với Titus đã trả thù nhà đến nơi.*
Và sự trừng phạt tội xưa.
Khi Lombardi cấu xé vừa nhe răng,*
Giáo Hội Thánh dưới cánh bằng.
Charlemagne chiến thắng từng viện binh.
Người phán đoán những cá nhân,
Mà ta lên án lỗi lầm trước kia.
Nguyên nhân tất cả họa tai,
“Huệ vàng” kẻ lấy chống cờ biểu
trưng.* 100
Kẻ kia phục vụ đảng mình,
Đến nỗi khó thấy, lỗi hơn kẻ nào,
Bọn Gibelin riêng đại bàng cao,
Vì không đánh giá ngọn cờ biểu trưng.
Tách rời công lý luôn luôn,
Và Carlos mới với cùng phái Guelfe.*
Chiến đấu, móng vuốt đại bàng,
Vặt lông sư tử đã từng kiêu căng.
Nhiều đứa con đã khóc thầm,
Sai lầm cha chớ nghĩ chăng Chúa Trời.
110
Đổi vũ khí lấy hoa huệ thôi. *
Ngôi sao bé nhỏ đã thời điểm trang.*
Bằng tích cực những linh hồn,
Để danh dự được mãi còn quang vinh,
Và những kẻ thấp ước mong,
Chệch hướng như vậy dù ngàn sáng soi,
Hướng thượng kém nhiệt tình thôi,
Nhưng ta hãy tính phần nơi đền bù.
Niềm vui xứng đáng cho nhau,
Ta không muốn ít, chẳng nhiều quá tay.
120
Chúa công bằng hợp hòa này,
Chúng ta đến nỗi chẳng hay có còn,
Hướng về sự bất chính nào hơn,
Những giọng hát khác hòa âm êm đềm,
Cũng thế mức độ đời thường.
Tạo nên hòa hợp dịu êm tinh cầu.
Trong lòng hạt ngọc trân châu,
Vẫn còn rực ánh sáng mầu Roméo. *
Nghiệp lớn đẹp đẽ còn chưa,
Người Provencaux đã hồ đồ chống ông.*
130
Xin đừng cười con đường lầm,
Hỏng điều thiện người khác, con đường
khổ đau.
Raymondo Béringhiere gái bốn cô,
Cả bốn thành Hoàng hậu Roméo mai mối
giùm,
Một người hành hương khiêm cung,
Sau này lời dối, đau lòng khiến xui,
Ông đòi tính sổ với người,
Công năm, trả bảy đáng mười mà thôi.
Sau già nghèo khổ ông đi,
Xin ăn nuôi miệng lần hồi kiếm ăn,
Ca ngợi ông càng nhiều hơn.
141
CHÚ THÍCH
1. Constantin I Le Grand. (274-337 sau JC)
năm 330 đã dời đô từ Roma đến Byzance, ngược chiều
là từ phương Tây sang phương Đông, gọi là Roma mới,
sau khi ông chết được đặt tên là tên là Constantinopolis,
từ 1453 bị Đế Quốc Hồi Giáo Ottoman chiếm bị đổi
tên là Istanbule.
3. Lavina. Énée cháu vua Priam, sau khi thành
Troie bị hạ dẫn dân chúng sang lập thành Roma và kết
duyên cùng Lavinas, con vua Latinus.
4. Trăm và hơn trăm nữa: Đại bàng La Mã
ở Byzance.
6. Con chim xưa Chúa Trời: tức Đế Quốc
La Mã, tồn tại 206 năm. Byzance gần Tiểu Á, ở
phía Đông nên được xem là tận cùng của Châu Âu và
gần những ngọn núi thành Troie từ đó Énée (Enea)
đã ra đi.
12. Ta là César. Ta làm Hoàng Đế.
Giustiniano I (Justinien) (482-505) Hoàng đế nổi
tiếng của Đế Quốc Đông La Mã, đã ra lệnh lập một
Hội Đồng Lập Pháp để chỉnh lý các đạo luật
La Mã.
18. Agapito I (Agapit) làm Giáo Hoàng từ năm
533 đến 536.
27. Belisar vị tướng nổi tiếng của Giustiniano
đã đánh thắng người Vandili ở Bắc Phi và người
Goti ở Italia.
36. Pallante. Con trai của Evandro, vua Latinum, được
vua phái đi giúp Enée chống lại quân Turno. Dante xem Pallante
là sự hy sinh đầu tiên cho thắng lợi Đế Quốc La
Mã.
37. Alba : tức thành phố Alnalonga, do Ascanio
con trai Énée thành lập, đặt bản doanh ở đây trong
ba
trăm năm cho đến cuộc chiến hai nhà Orazi và Curiazi.
Ba chọi ba tức ba anh em La Mã và ba Abani. Cuộc đấu gươm
đánh dấu sự thắng thế của Roma đ̀ối với Alba.
40. Sabine. (Sabia) Việc bắt cóc các phụ
nữ diễn ra dưới triều Romolo. Nàng Lucrezia tự vẫn
vì bị con trai vua Targuinio il Superbo làm nhục, ĐN IV.127 có
nói nhân vật này.
44-48. Dante gom lại một số cuộc chiến
của La Mã đánh người Gaulois do Brenno lãnh đạo, chống
Pirro vua xứ Epiro, đến để cứu những người Tarentini.
Torquato chiến thắng người Gaulois và người La Tinh.
Quinzo: do từ La Tinh Cincinnus có nghĩa
là món tóc, bộ tóc.
Cha con Deci đánh thắng người La Tinh và
người Samnites đều tử trận trên chiến trường. Gia
đình Fabi nhiều người tử trận trong cuộc chiến với
Veio.
51. Á Rập thời Dante gọi tất cả dân Bắc
Phi là người Á Rập, sự thực đây là người Cartaginesi.
54. Scipion thắng Hannibale lúc mới 33 tuổi.
Pompéo thắng bọn cướp Tây Ban Nha lúc 25
tuổi.
58-60. Sông Réno : sông Rhin, Senna: sông Seine,
Rodano, sông Rhône.
60-70 Tác giả tóm tắt những cuộc hành
quân của César, vượt sông Rubicon thời này là biên giới
các vùng nước Ý với Gaule nước Pháp thời La Mã.
Durazzo : nay thuộc Albanie.
Farsalia ở Tessaglia thuộc Hy Lạp nơi diễn
ra cuộc chiến giữa César và Pompéo.
68. Lucain kể chuyện : au trận thắng Farsalia,
César đã đến xem các phế tích thành Troie, đã
đến Antadro bến cảng từ đó Énée đã ra đi, rồi
đến sông Simois có mộ Hector, con trưởng vua Priam, người
chỉ huy quân Troie bị giết bởi Achille sau đó César tiến
đánh Ai Cập chiếm vương quốc Toloméo (Ptolémée) giao
lại cho Cléopatre.
72. Pompée : César chiến thắng trước tiên
Juba , vua Mauritanie, theo phe Pompée. Sau đó đến Tây Ban Nha.
73. Người kế nhiệm tiếp theo đã giương
cao lá cờ con đại bàng La Mã là Hoàng đế Augusto gây
đau khổ cho Bruto (Brutus) và Cassio (Cassius) ĐN XXXIV 66-69 dưới
tường thành Moderna (Modène). Marc Antoine bị đánh bại và
thành phố Perugia bị cướp bóc, tàn phá bởi quân đội
Octaviano.
76. Cléopâtre ĐN V.63, sau cái chết của Antoine
đã tự sát bằng cách để cho rắn độc cắn.
79. Biển Hồng. Hồng Hải/
81. Đền Giano (Janus) Octave kẻ chiến
thắng Nữ Hoàng Cléopâtre chiếm Ai Cập, dưới thời
Auguste đã đóng cửa đền Giano chỉ mở cửa khi Rome
đã có hòa bình sau khi bình định các dân tộc khác.
86. César thứ ba La Mã tức Tiberio.(Tibère)
90. Jésus bị đóng đinh dưới thời Tiberio.
93. Titus tàn phá Jésusalem năm 70, đánh dấu
sự kiện kết thúc nhà nước Do Thái, và đày dân
Do Thái đi nhiều nơi. Dante xem đây là sự trừng phạt
chính đáng đối với việc đóng đinh Jésus lên thánh
giá, và đối với tội lỗi cổ xưa của Adam. Trả thù
mối thù được Béatrice nhắc đến trong nhiều thi ca
khúc sau.
94. “Cái răng Lomgobardi” : từ dùng
trong Kinh Thánh. Người Lomgobardi tấn công Toà Thánh,
vua Pháp Charlemagne le Grand (Carlo Magno tiếng Ý) theo yêu cầu
của Giáo Hoàng Adien Iđã đến cứu năm 774. Dante xem như
từ đây có sự liên minh giữa triều đình Pháp và
La Mã (dưới đôi cánh của nó). Dante thiết lập sự
liên tục giữa Đế Quốc La Mã Cổ Đại (Empire Romain
Antique) và Saint Empire Romain.
100. Phái Guelfi không thừa nhận biểu
trưng con đại bàng Đế Chế La Mã, còn Ghibellin thì
lợi dụng biểu trưng đó cho lợi ích đảng mình.
106. Carlos mới tức Charles II d ́ Angiò, vua
Napoli từ 1258 đến 1309.
111. Vũ khí : biểu trưng con đại bàng.
112. Ngôi sao bé nhỏ. Vùng trời sao Thủy
nhỏ nhất trong bầu trời.
118-141 Romeo di Vilanova (1170-1250). Quản gia của
Bá tước Raimondo Beringhiere xứ Provence, sau khi đã phục
vụ ông chủ mình và giúp cho bốn cô gái của chủ
đều trở thành Hoàng Hậu, ông bị dèm pha và vu cáo,
ông bỏ đi làm người hành hương nghèo khổ; người
ta đã xây dựng nhân vật này thành một huyền thoại
Dante theo hướng này.
Rainondo Beringhihiere : mất năm 1245 là một
quý tộc trẻ đương thời có tài chính trị và quản
lý giỏi.
|
|