ĐỊA
NGỤC
THI
CA KHÚC XXXIII
|
Địa
Ngục thứ 9
Vòng ngục thứ
hai : Antenova. Kẻ phản bội tổ quốc : Ugolino kể lại
cái chết của ông ta và các con cháu. Phản bội chống
lại Pise.
Vòng ngục thứ
ba: Tolomée: Phản bội chống lại đảng phái. Anh em Albéric.
Branca d ́Oria. Chống lại Gêne.
|
Mồm ngẫng, bữa
ăn kinh hoàng,
Chùi vào mớ
tóc bồm xồm đầu lâu.
Đã gậm thủng
từ phía sau,
Hắn rằng : Người
muốn chuyện nào kể thêm.
Nỗi đau tuyệt
vọng xé tim,
Khi nghĩ đến
chẳng thốt lên thành lời.
Nếu chuyện ta
kể tiếp thôi,
Hậu quả tên
phản bội thời ta ăn.
Thì ta khóc, kể
chuyện lòng.
Người là ai,
xuống đây thăm cách nào ? 10
Người Firenze
rõ ràng sao,
Giọng nói đích
thực ta nào lầm thay !
Ugolino Bá tước
ta đây,*
Ruggerie Giám mục
người này bên ta.
Tại sao láng giềng
bên nhà ?
Hậu quả ác
độc do là âm mưu.
Tin tưởng hắn,
ta tội tù,
Tử hình bản
án, chẳng cầu nói thêm.
Nhưng điều ông
cần biết hơn,
Cái chết độc
địa đau thương dường nào. 20
Người nghe ta
hận vì đâu,
Một khung cửa
nhỏ tháp Muda ngục tù.*
Ta gọi tên tháp
Đói Meo,
Vì sao ta bị giam
theo nhiều người.
Nhìn khung cửa
nhỏ ngày trôi,
Ba tuần trăng
giấc mộng dài đau thương. *
Xé tương lai,
nát tâm hồn,
Chủ hay Lãnh chúa
kẻ thường qua đây.*
Đuổi sói mẹ,
sói con núi này,*
Ngăn Pisa với
Lucca người thấy trông. 30
Đàn chó nhanh,
gầy luyện thuần,
Tiến lên dàn
trước trận tiền cuộc thi ,
Gualandi, Sismondi,
Lanfranchi,
Cuộc săn ngắn
ngũi cha này với con.
Hắn như mệt
lử sức mòn,
Những răng nhọn
hoắc ngoặm trên cạnh sườn.
Ta thức giấc
khi ngày lên.
Ta nghe tiếng khóc
con còn mê man;
Chúng bên ta
đang đòi ăn.
Tính người hung
ác nếu không đau lòng. 40
Biết điều đau
xé con tim,
Nếu người không
khóc, người còn khóc chi ?
Chúng thức giấc
đã đến giờ,
Như thường lệ
buổi, đợi chờ bữa ăn.
Chúng âu lo giấc
hãi hùng.
Ta nghe tiếng đóng
cửa tầng dưới nơi,
Tháp kinh tởm,
chẳng nên lời,
Ta nhìn con luống
bồi hồi dung nhan.
Chẳng khóc, hóa
đá tâm hồn,
Các con khóc,
bé Anselmo còn hỏi ta : 50
Sao nhìn con thế
hỡi cha ?
Ta còn không khóc,
chẳng sao trả lời.
Suốt ngày và
đêm sau thôi,
Bình minh chiếu
rọi mặt trời thế gian.
Tia nắng nhẹ soi
vào trong,
Tháp tù khốn
khổ ta lòng tìm ra.
Mặt mình trên
bốn con ta.
Cắn bàn tay chặt
xót xa tâm hồn.
Bọn trẻ lầm
ta muốn ăn,
Đứng lên và
chúng nói rằng : Thưa cha, 60
Chúng con sẽ bớt
khổ mà,
Nếu cha ăn được
thịt thà chúng con.
Thịt đau thương,
cha cho con.
Ta buồn cố nén
đau lòng các con.
Hai ngày câm lặng
trôi nhanh,
Mặt đất nghiệt
ngã chẳng lòng mở ra.
Đến ngày thứ
tư qua,
Gaddo ngã dưới
chân ta sóng soài.
Rằng cha chẳng
cứu con thôi,
Rồi chết ở
đó. như người thấy ta. 70
Đến ngày thứ
sáu lượt ta lòa mù.
Ta trườn trên
xác con đau,
Gọi tên chúng
nó chết sau hai ngày.
Đau chẳng thể,
đói làm thay.
Nói xong, đôi
mắt ngầu quay quắt nhìn.
Hắn vồ cái
sọ thảm thương
Như con chó gặp
xương răng nhọn hàm.
Hỡi Pisa nhục
nhân quần,
Chữ "si "
vang dội đất lành đẹp tươi.* 80
Xứ gần chậm
trừng phạt người,
Capraia và Gorgana
thời làm ngay,*
Chặng Arno cửa
sông đây,
Để dìm chết
dưới đê này nhân dân.
Vì bá tước
Ugolino tiếng danh.
Đã phản bội
các kinh thành dựng nên.
Không thể hạ
độc cháu con,
Tuổi trẻ vô
tội, chúng không tội nào.
Thành Thèbes mới,
Uguiccione và Brigata,*
Và hai người
khác khúc ca lưu truyền. * 90
Nơi băng giá chúng
tôi xa hơn,
Biết bao nghiệt
ngã âm hồn bao quanh,
Mặt lật ngược,
chẳng cúi gầm,
Ở đây nước
mắt bị ngăn, ngược dòng,
Nỗi khổ đau
chận lại trong,
Phải chảy ngược
lại, lòng càng đớn đau.
Nước mắt đầu,
đọng lại nào,
Thành hai cái
mũ lưỡi trai trong ngần,
Lắp đầy hố
mắt mi trong,
Lạ thay vì tiết
giá băng lạnh dài, 100
Mọi xúc cảm
biến tan thôi,
Chỉ còn một
lớp da chai sạn dầy.
Một luồng gió
thoảng qua nơi,
Thầy ơi ! như
có cái gì động lay.
Khí bốc đều
xẹp xuống đây.
Thầy rằng : Con
sẽ thấy ngay nơi này.
Mắt con thấy,
sẽ giải bày.
Căn nguyên của
các làn mây mưa phùn.
Một hồn bi thảm
giá băng,
Thét rằng : Hỡi
những âm hồn ác nhân, 110
Bay rớt trong ngục
cuối cùng,
Giúp ta cởi bỏ
màn băng cứng dày.
Để thấy hình
phạt tim đầy,
Phút giây nước
mắt tràn này cứng đông.
Tôi rằng : Người
muốn thong dong,
Nói cho ta biết
người rằng là ai ?
Không cứu, ta
rơi đáy băng thôi,
Thầy Anbergo tên
gọi là tôi, hắn rằng.*
Là quả trái
độc trong vườn,
Chà là bảo
quả vả, ta còn tiếng gieo.* 120
Tôi : Ồ ! Người
chết rồi sao ?
Hắn rằng : Tôi
chết lúc nào thế gian,
Xác tôi chẳng
biết hồn tàn,
Tolémée xứ,
có dành đặc ân,*
Thường khi rơi
xuống âm cung,
Atropose dẫn hồn
cõi âm.*
Xin người cởi
bỏ vui lòng.
Nước mắt thành
thủy tinh đông mặt mày.
Như ta hồn phản
bội này,
Xác ta chiếm
đoạt tức thì trở nên, 130
Bởi con quỷ cai
quản thân,
Cho đến khi hết
hạn vòng thời gian.
Trong ngục lạnh
hồn dần tàn,
Mà xác có thể
vẫn còn trên kia.
Giá băng đông
lại hồn lìa.
Điều đó cần
biết nếu người mới qua.
Kià Ngài Branca
Doria.*
Ở đây, vẫn
sống như là bao năm,.
"Tôi tin", "người
lừa tôi chăng ?"
Vì Branca Doria
chưa chết, cõi trần còn đây. 140
Vẫn ăn, uống,
mặc, ngủ say"
Hắn rằng :
"Trong hố trên này Malebranche.
Nơi vực sục
sôi nhựa tràn.
Michel Zanche vẫn
chẳng còn chưa qua ! "
"Branca thế chổ
bởi quỷ ma.
Xác nó thế
chổ cùng là người thân,
Chúng vẫn phản
bội người trần."
"Bây giờ người
hãy đến, dùng đôi tay,
Gỡ hộ ta đôi
mắt này."
Giúp thằng quỷ
quyệt việc chi lời. 150
Ôi ! dân Gênova
hạng quái kỳ,
Tiếp tục toàn
thói xấu này, hư thân.
Sao chưa đuổi
khỏi thế gian,
Đi cùng đê tiện,
âm hồn Romagna.
Tôi thấy một
trong bọn là.
Ở cõi Cocyte
hồn ma đọa đầy.
Xác vẫn nhỡn
nhơ trần đời. 157
CHÚ THÍCH :
1. Dante mở đầu
thi ca khúc này bằng một hành động thú vật và man
rợ, chủ từ hành động đó không phải là một tên
người, mà là một cái mồm nhân tính Bá tước Ugolino
(Uy Gô Li Nô) và lòng thương xót của người đọc với
nhân vật này được gợi dần dần lời đau xót của
người cha đau khổ..
9. Cái ý vừa
khóc vừa kể này: Dante đã dùng khi nói về Francesca.
Khúc V câu 126. Nhà phê bình De Sanctis nhận xét. Đối
với Francesca hiện tại trở thành khổ đau, nhưng
quá khứ là hạnh phúc, còn với Bá tước Ugolino thì
cả quá khứ và hiện tại đều là một màu đen tối.
13. Bá tước
Ugolino : Ugolino delle Gherardesca, gia đình phái Giberllin,
sở hữu những lãnh địa rộng lớn dọc bờ biển
Pisa và Sardegna Năm 1275 thấy phe Guelfe thắng thế, ông
cùng con rễ phản bội theo phái Guelfe nhưng bị thất
bại, bị trục xuất khỏi thành phố, năm sau hắn trở
về với người Firenze dần dần thâu tóm lại quyền
lực thành Thống đốc chính quyền dân sự Pisa, Đô
đốc thống lĩnh hạm đội Pisa. thành công ký hoà ước
danh dự với Gênova, phá vỡ liên minh nguy hiểm giữa
Gênova với các đối thủ của Pisa, Lucca và Firenze bằng
cách nhượng cho hai nước cộng hoà Toscana những lâu
đài ở cách xa khó bảo vệ năm 1288, nhưng phái Gibelin
nổi dậy với sự lãnh đạo của Tổng Giám Mục Ruggeri
de Pise chiêu dụ Ugolino . Ông quy thuận thì bị
bắt giam từ tháng 7 năm 1288 và trong tháp Muda cùng
con cháu đến chết đói năm 1289.
22. Muda, Mue là
nơi u tối nuôi chim ưng để dạy săn mồi. Đây là một
tháp ở Gualandi.
26. Ba tuần trăng
: Ugolino được chiêu dụ hứa sẽ được thu nạp nếu
ông quy thuận, khi quy thuận ông bị Ruggeri de Pise bắt giam
cùng gia đình.
28. Thuật lại
cơn ác mộng của Ugolino.
29. Dãy núi San
Giulano ngăn cách hai thành phố Pisa và Lucca.
32. Gualandi, Sismondi,
Lanfranchi ba dòng họ lớn thuộc phe Ghibellini của Pisa và
Ruggieri đã tập họp lại để chống Ugolino.
33. Gualandi: gia
đình phái Gibelin ở Pise liên minh với Tổng Giám
Mục.
80 Nơi đã vang
tiếng Si. Tiếng Ý có nghĩa là vâng. Thành ngữ này
nói : nơi tiếng Ý ra đời.
81. Các láng giềng
: Ám chỉ các thành phố thù địch với Pisa là Lucca
và Firenze.
82. Capraia và Gorgona:
Hai đảo không xa cửa sông Arno, từ đỉnh núi cao Pisa nhìn
xuống thấy dòng Arno hướng về hai đảo trên.
89. Thành Thèbes
mới: Ám chỉ Pisa. Một huyền thoại của Pisa kể rằng
Pelop con trai vua Thèbes đã gây chiến tranh huynh đệ tàn
phá vùng Toscana.
Uguiccione là con,
Brigata là cháu của Ugolino.
90. Hai người
khác : Anseimuccio câu 50 và Gaddo câu 68 khúc ca này.
118. Alberrigo dei
Manfredi. Thầy dòng, thủ lĩnh phe Guelfe ờ Faenza có hiềm
thù với hai người thân thích Manfredo và Alberghetto. Anh
ta lập mưu mời họ đến ăn tối ở biệt thự Cesale,
cuối bữa tiệc anh ta cao giọng gọi người nhà mang trái
cây ra. Đó lầ mật lệnh đã được định trước,
bọn gia nhân xông ra giết chết hai người khách. Việc
này xãy ra ngày 2 tháng 5 năm 1285. Từ việc này nảy
sinh ra thành ngữ : "Trái cây của thầy dòng Alberigo." Nghĩa
bóng chà là và quả vả câu 120 chỉ việc đem trái cây
này.
124. Tolomea:
tên gọi vùng thứ ba của tầng Địa Ngục thứ 9. vùng
đầm lầy Cocyto, nơi đầy ải những tội nhân sát hại
những người khách đến nhà mình. Tên Tolomea có nguồn
gốc hai sự kiện sau :
- Tolomeo quan cai
trị Gerico mời Simone Maccabeo và các con ông này đến lâu
đài mình ăn tiệc và giết chết tất cả.
- Pompeo bị Céser
đánh bại chạy sang Ai Cập ẩn náu trong cung điện vua
Tolomeo. Để lấy lòng Céser, Tolomeo giết Pompeo.
126. Atropos.
Theo Thần thoại Hy Lạp có ba nữ thần Parches phụ trách
theo dõi sinh mệnh con người. Nữ Thần Atropos giữ nhiệm
vụ cắt sợi chỉ cuộc sống, sợi chỉ bị cắt thì
con người chết.
137. Branca Doria,
hiệp sĩ Geênova, rễ Michel Wanche, bị trừng phạt trong
hố thứ 5 vòng cuối cùng. Anh rễ hắn lãnh chúa Logoduro
vùng Sardaigne, muốn lãnh địa hắn. Hắn mời vào trong
lâu đài và giết chết năm 1275.
ĐỊA
NGỤC
THI
CA KHÚC XXXIV
|
Tầng
Địa Ngục thứ IX, Ngục thứ tư La Giudecca. Những kẻ phản
bội đối với người thiện tâm. Nơi quyền lực con
người và thần thánh. Kẻ phạm tội bị nuốt chửng
bởi Lucifer.
Lần thứ nhất
xuất hiện Lucifer. Ba kẻ phạm tội lớn nhất của Giáo
Hội Thiên Chúa và Đế Quốc La Mã: Judas, Brutus và
Cassius nuốt chửng ba miếng bởi Lucifer. Đi xuống trung
tâm của Đất. Virgilo giải thích tại sao Lucifer rơi xuống
và nguồn gốc Địa Ngục. Các nhà thơ trở lên mặt
khác của Đất.
|
Cờ lệnh Diêm
Vương tiến lên,*
Hướng chúng
ta đó. Thầy liền bảo tôi.
Xem phía trước
thấy gì nơi.
Trông xa như đám
sương mai đặc dày.
Nửa bán cầu
xuống đêm dài,
Hiện ra cánh
quạt cối xay gió lùa.
Cái tôi thấy
giống thế nào ?
Tránh gió tôi
nép vào sau lưng Thầy.
Vì không chổ
nấp khác thay,
Nay khi viết lại
điều này vẫn run. 10
Tôi thấy băng
bọc âm hồn,
Trong suốt tựa
cọng rơm lồng thủy tinh.
Kẻ thì đứng,
kẻ thì nằm.
Kẻ đầu chỏng
ngược, kẻ bằng hai chân.
Kẻ khác đầu
chân uốn vòng.
Khi chúng tôi tiến
khá gần thấy hơn.
Vì Thầy muốn
chỉ tôi trông,
Một nhân vật
đẹp hoá công tạo thành.
Bảo tôi dừng,
người tránh bên,
Đây Dité, được
sinh thành là nơi.* 20
Hãy thêm can đảm
lên thôi,
Lạnh người,
tôi chẳng còn hơi sức gì.
Không hỏi thêm,
chẳng viết chi,
Vì mọi lời
nói sánh thì cỏn con.
Tôi chưa chết,
chẳng sống còn,
Bạn thông minh
hãy đoán xem thế nào ?
Không sống, không
chết là sao ?
Nơi hoàng đế
quốc vương đau thương này.
Nhô nửa mình
khỏi băng dày,
Tầm vóc tôi
sánh với tay khổng lồ. 30
Những khổng
lồ cánh tay to,
Tôi hình dung được
lớn cao toàn phần.
Sao tương ứng
với toàn thân,
Xưa hắn đẹp
thế nay thành xấu xa.*
Hắn chống kẻ
tạo hắn ra,
Mọi điều xấu
đến từ là nơi đây.
Ôi với tôi kinh
ngạc thay !
Khi thấy ba mặt
hắn ngay đỉnh đầu.*
Một mặt phía
trước đỏ ao,
Và hai mặt khác
nối nhau trên đầu. 40
Nối liền nhau
với đỉnh đầu,
Ở trên chính
giữa một đầu mỗi vai,
Mặt phải nửa
trắng vàng phai.
Còn mặt trái
tựa mặt người quê hương,*
Từ sông Nilo xuống
xuôi dòng.
Dưới mỗi mặt
cánh đại bằng dương lên,
Với kích thước
lớn cánh chim
Chưa hề thấy
biển cánh buồm căng to,
Không lông mà
đập giống như,
Cánh dơi rất
lớn từ từ vươn lên 50
Ba luồng gió
lạnh thổi nên,
Làm đầm Cocyto
lạnh nền đóng băng,*
Với sáu con mắt
ba cằm,
Rỏ xuống nước
mắt, bọt hồng máu tươi,
Và mỗi cái
miệng, nghiến người.
Nhai phạm nhân
tựa như nơi máy nghiền,
Ba người nghiền
cùng một lần.
Vốc lên đằng
trước cắn còn thấm chi,
So vết cào, lột
da người ,
Toàn bộ da bọc
thân người sống lưng, 60
Hồn chịu nặng
nhất cực hình.
Giuda Scarïotto
phạm nhân. Thầy rằng ,*
Đầu trong mõm,
giãy vùng chân.
Hai kẻ khác đều
chổng mông chúc đầu,
Brutus trước
mõm đen treo,*
Hắn quằn quại
chẳng được sao nên lời,
Cassius kẻ khỏe
chân tay.*
Nhưng đêm trở
lại giờ thì ta đi,
Đã xem tất cả
cõi này.
Như Thầy muốn,
ôm tay cổ người, 70
Thầy chọn đúng
lúc, đúng nơi.
Lúc khi dang rộng
cánh thời mở ra,
Thầy nắm
vào sườn lông da.
Túm này túm
khác Thầy đà xuống nhanh
Giữa đám lông
dày, võ băng.
Chúng tôi leo xuống
chỗ phần đùi thân.
Khớp đùi và
háng nhô chân,
Thầy hướng
dẫn mệt nhọc nhằn, âu lo.
Lần xuống hai
chân to,
Bám chùm lông
tưởng cơ hồ leo lên. 80
Tưởng Địa Ngục,
Thầy quay chân,
Tiếng Thầy hổn
hển sức còn : "Bám ngay."
Chính với những
bậc thang này,
Chúng ta rời
bỏ nơi đầy khổ đau.
Rồi nhờ lỗ
hổng đá cao,
Thầy đặt tôi
xuống nơi nao bên bờ.
Bước thận trọng
đến nơi chờ,
Tôi nhìn lên mắt
còn ngờ thấy trông.
Lucifer như khi rời
chân.
Nhưng khi thấy
hắn hai chân lên trời. 90
Lòng tôi bối
rối không nguôi,
Những người
thô thiển nghĩ thời chẳng trông.
Điểm tôi mới
qua phải chăng ?
"Hãy đứng lên
hỡi", Thầy rằng: "Đi thôi."
"Chặng đường
xấu, đường còn dài,
Và mặt trời
nửa ban mai đã gần.*
Nơi đây không
phải hoàng cung,
Mà chỉ hang động
thiên nhiên chốn này.
Gồ ghề, chẳng
ánh sáng soi,
Trước khi ta sẽ
xa rời ngục sâu." 100
"Thưa Thầy. Nói
con vài câu
Kéo con ra khỏi
những điều lầm sai".
Băng đâu cả,
hắn là ai ?
Chúc đầu chổng
ngược ? tại sao ít giờ ?
Mặt trời chuyển
sáng, đêm mờ ?
Thầy rằng : "
Con vẫn còn ngờ hình dung,
Bên trong nơi ta
túm lông,
Con sâu ghê tởm
khoét dần thế gian.*
Con bên ấy trèo
xuống dần,
Khi ta quay lại
vượt lằn điểm nao.* 110
Mọi nơi sức
mạnh hướng vào,
Bây giờ con ở
bán cầu dưới kia.
Đối xứng nơi
bán cầu khô,*
Dưới đỉnh cầu
đó đã cho ra đời.*
Người sinh ra
vô tội thôi.
Một quả cầu
nhỏ là nơi bây giờ.
Mặt lớn vùng
Giudécca,*
Đây ban ngày,
mặt kia là ban đêm.
Có bộ lông xuống
làm thang,
Vẫn còn ở
đó như trồng trước nơi. 120
Chính phía này
rọi mặt trời.
Mặt đất trải
rộng xưa thời đến đây.
Đất khiếp sợ
xuống dưới biển này,*
Và chạy đến
tận nơi đây bán cầu.
Trốn nó, một
khoảng trống đầu,
Trên cao nhìn thấy
như hầu nhô lên.
Belzebute nhìn xa
trông,
Cũng trải dài
đến bằng hang động này.
Mắt nhìn không
thấy, nghe thay,
Một con suối
nhỏ từ đây xuôi dòng. 130
Qua lổ nhỏ nước
thủng xuyên,
Theo dòng chảy
nước theo triền êm xuôi.
Theo đường khuất.
Thầy và tôi
Cõi trần sáng
sủa chúng tôi trở về.
Chẳng quan tâm
việc nghĩ nghê,
Leo lên Thầy trước,
tôi về thứ hai.
Cảnh vật đẹp
đẽ cuối nơi,
Mặt trời theo
cái lỗ trời chở chuyên.
Muôn sao trông thấy
trùng trùng. * 139
HẾT QUYỂN
ĐỊA NGỤC
Paris 20-8-2020
PHẠM TRỌNG CHÁNH
Tiến sĩ KHGD.
Viện Đại Học Paris Sorbonne.
Kỳ tới:
LUYỆN NGỤC (Tỉnh Thỗ)
CHÚ THÍCH :
1. Cờ lệnh Diêm
Vương tiến lên : Vexilla regis prodeuni inferni ; câu thơ
viết phỏng theo điệu hành khúc của Venanzio
Fortunato. Thế kỷ thứ VI, thường hát khi đi rước kiệu
vào thứ sáu tuần thánh.
20. Vua Averne ngoại
đạo. Dante đồng nhất với Lucifero (Lucifer) nhân vật đẹp
nhất trong các thần, trước khi phản nghịch chống lại
Chúa Trời. Câu 34 Xưa hắn đẹp thế nay thành xấu xa.
38. Ba mặt:
Đối nghịch với Chúa Ba Ngôi, Trinité..
39. Dante mô tả
Mặt đỏ ao, vermeille. Ý nói sự tức giận và hận thù
, đối nghịch với Esprit Saint. Mặt nữa trắng nửa vàng
: hai màu sắc biểu thị sự ngu dốt đối nghịch với
Somma sapienza, corp sagesse là Đức Chúa Con.
43. Vùng Éthopie
thượng nguồn sông Nile (Nilo), người dân có nước da
đen đỏ.
44. Mặt trái như
người Éthopien là sự bất lực, đối nghịch với
divina potestete, pouvoir divin là Đức Chúa Cha.
52 Cocito (Cocyte):
Ba ngọn gió làm đầm lầy đóng băng ở tầng ngục
thứ IX.
61 . Giuda Scarïotto
(Judas Iscariote) kẻ phản bội bán Chúa Jésus. tội
nhân tội lỗi nhất.
65. Brutus : kẻ
phản bội César. nghĩa là phản bội quyền lực đế
quốc La Mã.
67. Cassius: bạn
Brutus cũng phản bội César.
96. Mặt trời
nửa ban mai : khoảng 9 giờ sáng. Mặt trời mọc khoảng
6 giờ. hết ban mai là 12 giờ.
106. Con sâu ghê
tởm : Lucffero
108. Lằn điểm.
Trung tâm của Đất, tương ứng với háng Lucifer.
113. Bán cầu
khô : Đất.
114. Dưới
đỉnh cầu đó đã sinh ra đời : Jésusalem. Ý nói Jésus
ra đời nơi đây.
117. Giudecca. Vùng
hẹp nhất Cocyto.
123. Lucifer từ
trên trời rơi xuống. Đất kinh sợ tụt xuống thành
biển.
139. Virgilo và
Dante đã trở lại với thế giới sáng sủa, thấy
lại các vì sao, nghĩa là đã ra khỏi Địa Ngục. Dante
dùng cùng câu này để chấm dứt Luyện Ngục và Thiên
Đường.