|
Tình
nghĩa sông nước
34
-Thưởng ngoạn màu sắc
vườn
Albert Kahn ở Paris
Võ
Quang Yến
|
|
|
Nhật
Bản có tiếng là một nước rất đắt nên khách du lịch
thường ít muốn dến viếng. Tuy nhiên, kiếm cách lại xem
được thì nhận ra phong cảnh, đời sống nơi đất Phù Tang
thật xứng với công lao người đã bỏ tiền, bỏ công lại
đây. Tôi và nhà tôi trong rất lâu cũng ngần ngại nhưng một
hôm ở San Francisco bên California được đi xem vườn zen, thấy
thích quá nên chúng tôi phải kiếm cách đi ngắm cho được
vườn ấy ngay trên đất Nhật. Thật ra, vườn Nhật, không
hoàn toàn zen, cũng có thể dạo xem được ngay ở Pháp. Đấy
là vườn Albert Kahn tọa lạc ở thị trấn Boulogne-Billancourt,
phía tây nam Paris, có thể lấy tàu hầm đạt đến. Vườn
mang tên người đã bỏ công thành lập. |
Ông Abraham Kahn
là một người gia đình Do Thái sinh ngày 03 tháng ba 1860 tại
Marmoutiet, tỉnh Haut-Rhin, vùng Alsace miền đông nước Pháp.
Nhà ông tương đối khá giả, ông thân làm nghề buôn súc
vật, bà mẹ lo việc nội trợ và chăm nom bốn đứa con mà
Albert là con trưởng. Khi ông lên mười thì mẹ mất vào lúc
cuôc chiến Pháp-Đức 1870 vừa chấm dứt, vùng Alsace và một
phần Lorraine bị trao cho Đức. Như phần lớn người Alsace
trung thành với nước Pháp, gia đình ông Kahn rời bỏ làng
xóm năm 1872 qua định cư ở thị trấn Saint-Mihiel tỉnh Meuse.
Từ 1873 đến 1876, Albert đi học ở trường trung học Saverne.
Năm 16 tuổi chàng trai cùng gia đình lên Paris, ở xóm Marais,
ba năm sau đổi tên Abraham Kahn thành Albert Kahn. Anh bắt đầu
đi làm trong một tiệm may áo quần, sau xin vào làm công trong
nhà băng của anh em Goudchaux. Đồng thời, anh kiếm cách học
thêm, nhờ một sinh viên trường Đại học Sư phạm, Henri
Bergson, kèm giúp, một mối tình bạn kéo dài đến cuối đời.
Mặc dầu phải làm việc nhiều, có khi được nhà băng phái
đi xa, anh cần mẫn học hành, thi đậu hai bằng Tú tài Văn
chương và Khoa học, tiếp tục học Luât học và thi đậu
Cử nhân năm 1885. Mới có 21 tuổi, anh đã được biết là
một nhà tài chánh có biệt tài ở nhà băng Goudchaux. Chỉ
trong vài năm, từ 1889 đến 1893, anh khôn khéo đầu tư trong
các mỏ vàng, kim cương ở Nam Phi và thành công xây dựng một
cơ nghiệp đáng kể. Chàng thanh niên thành tài nghiểm nhiên
trở nên vị cộng tác viên chính của ông chủ ngân hàng Edmond
Goudchaux. |
Năm 1893, ông thuê
rồi mua một cái nhà ở thị trấn Boulogne-sur-Seine. Bắt đầu
từ đây cho đến 1910, ông mua nhiều mảnh vườn đế gom góp
lại làm thành một công viên lớn 4 ha. Năm 1898, ông tách ra
thành lập nhà băng Kahn, đặt trụ sở ở đường Richelieu,
trung tâm Paris, hợp tác với những nhà băng lớn, góp phần
vào những cuộc đầu tư kỹ nghệ, những công trái quốc
gia và quốc tế, đặc biệt Nhật Bản. Vào dịp nầy, ông
làm quen với ông đại sứ Nhât Bản Hichiro Motono và sau đấy
hoàng gia Nhật Bản mà ông có dịp tiếp đón tại nhà. Những
giao dịch thương mãi trên mọi chứng khoáng đầu cơ đem lại
cho nhà băng khá nhiều lợi tức. Ông có nhiều thiên tư về
hoạt động tài chánh, khả năng đặc biệt phát hiện rất
sớm sự tăng gia chứng khoáng. Nhà băng của ông bành trướng
rất mạnh và thanh danh của ông mau vượt khỏi đất Pháp
lan ra nước ngoài. Trở nên giàu có, ông không muốn ngồi
yên thụ hưởng mà đặt đời miønh và gia tài vào công cuộc
xây dựng hòa bình thế giới. Ông thành lập nhiều hội đoàn
nhắm mục đích hợp tác quốc tế, thông cảm giữa các dân
tộc như Hội Vòng quanh Thế giới (Société Autour du Monde),
Ủy ban Quốc gia Khảo cứu Xã hội và Chính trị CNESP, một
ghế giáo sư Địa dư Nhân loại ở viện Đại học Sorbonne,
hai Trung tâm Tư liệu Xã hội, một Trung tâm Y khoa Phòng ngừa,
...Trên thực tế, Ủy ban Cứu tế Quốc gia giúp đở những
nạn nhân thường dân Đại thế chiến, Phòng thí nghiệm Sinh
vật học góp phần hoàn hảo ngành vi điện ảnh, những Học
bổng Vòng quanh Thế giới gởi những sinh viên và giáo viên
đi lại khắp nơi để tiếp xúc thực tại thế giới là cử
chỉ khuyến khích đầu tiên năm 1898. Năm 1911, ông cho xuất
bản cuốn Des droits et des devoirs des gouvernements ( Quyền
hành và bổn phận các chính phủ) nhắc nhủ các nhà cầm
quyền. Đáng nhớ nhất là Tài liệu Lưu trử Hành tinh (les
Archives de la Planète) thống kê bằng phim ảnh màu hay đen trắng
mọi phương diện đời sống của con người. Ông gởi người
đi khắp năm châu ghi chép mọi sự việc, đời sống đã thấy
vì, theo ông, dáng thể, thực hành, phương thức hoạt động
của con người sẽ sớm bị mất đi, không sao tránh dược.
Cộng tác với ông trong lãnh vực nầy có Alfred Dutertre nguyên
là người tài xế trở thành nhiếp ảnh viên, Stéphane Passet
bắt đầu với những autochrome, Auguste Léon đặc biệt phái
qua các nước Bắc Âu, Jean Brunhes là giáo sư địa dư con người
ở Collège de France. Bên cạnh 180.000m phim tương đương với
50 giờ chiếu, quay ở 50 nước, trong bộ 4.000 ảnh đen trắng,
72.000 ảnh màu, có một số ảnh chụp ở Việt Nam rất đẹp
và rất quý. Nói chung, những công trình của ông nhắm kích
thích ý thức, mài sắc giới tinh hoa xã hội đương thời. |
Rủi cho ông Albert
Kahn, năm 1929, lúc ông 69 tuổi, cuộc khủng khoảng tài chánh
thế giới ảnh hưởng mạnh lên nhà băng của ông và ông
không còn đủ tiền để tiếp tục những công tác đã bắt
đầu. Để thử cứu một vài chủ đề, ông buộc phải cầm
cố hai cái nhà ở Boulogne và Cap Martin những năm 1930-1932.
Sau đó tiền ở nhà băng cũng không đủ, chứng khoáng mau
chóng suy sụp. Vở nợ, ông bị đưa ra tòa và năm 1932 nhà
băng Kahn phá sản. Bao nhiêu đồ đạc, của cải của ông
dần dần bị tịch thu, đem bán đấu giá trong hai năm 1933,
1934. May thay, một phần gồm có chẳng hạn những bộ phim
và ảnh được tỉnh Seine mua lại. Tuy không còn là chủ nhân,
ông có quyền sử dụng cái nhà ở Boulogne. Băt đầu từ 1937,
vườn nhà ông được mở ra cho công chúng thưởng thức. Tối
hôm 13 rạng ngày 14 tháng mười một 1942, ông Albert Kahn từ
trần ở Boulogne, hưởng thọ 82 tuổi. Nếu công việc làm
ăn của ông được theo dõi, người ta ít biết về đời sống
của ông nhất là ông không thích tự đề cao và nói về mình.
Tuy nhiên, người ta nhận thấy ông ăn bận giản dị, không
ăn thịt, nuôi nhiều chó, chơi đàn dương cầm, thích đi nghe
hòa nhạc, mua tranh. Ông làm việc nhiều, sáng 5 giờ đã dậy,
gặp nhiều bạn bè, đi lại khắp nơi, kết hợp công việc,
hoc hỏi, giải trí. Giữa 1886 và 1912, ông đi viếng Âu châu,
qua Venezuela, Argentin, Uruguay, Ai Cập, Nga, Nhật ; giữa tháng
mười một 1908 và tháng ba 1909, ông đi một vòng khắp thế
giới, ghé qua Hoa Kỳ, Trung Hoa, Ấn Độ, Đông Nam Á. Ông có
lần cho biết ông ngao du nhiều, đọc sách nhiều, may mắn
gặp được nhiều vị có tiếng trên thế giới. Ông bảo
ông tìm hiểu con đường của đời sống và những nguyên
tắc cách vận hành của nó, tuy càng lớn tuổi ông thấy công
việc nầy càng khó và bổn phận cao quý của con người là
phải cố gắng đạt đến cho được. |
Hồi mới lập
công viên, ông Kahn đã nghĩ đến chuyện đối thoại giữa
các dân tộc và văn hóa nên thành hình một loại vườn gọi
là vườn sân khấu (jardin de scène) đặc biệt thế kỷ
XIX. Năm 1885, ông cậy nhà họa sĩ phong cảnh Achille Duchêne
vẽ một vườn kiểu Pháp tức là một phòng khách dưới
vòm cây xanh truớc những nhà kính một vườn mùa đông.
Kéo dài về phía nhà ở là một vườn cây quả hoa mỹ
gồm có nhiều bồn hoa, những vách ngăn lẫn lộn cây có quả
và cây hoa hồng. Kề sát là vườn kiểu Anh mà rất
tiếc nhiều một phần bố trí như nhà sửa mái tranh nay
không còn nữa. Phía nam công viên, nguyên là một vuờn kiểu
Nhật gồm có hai phần : một cái "làng" trong ấy có hai
cái nhà, một chòi trà, một cái chùa (bị sét đánh cháy năm
1952) và một cái "đền" thể hiện mặt trước một miếu
shintô,
hai cửa torii, một sôrishintô. Năm 1990, nhà họa
sĩ phong cảnh Nhật Fumiaki Takano sửa lại toàn bộ, tổng thể
chỉ còn lại hai cái cầu gỗ và hai cái nhà. Ông Kahn đã
thuê thợ Nhật cất hai cái nhà nầy với vật liệu đem từ
Nhật Bản về trước 1900 nên được xem là xác thực nên
có một giá trị lịch sử và di sản quí báu. Năm 1989, nhà
đã được trùng tu một lần đầu, được tiếp tục sửa
sang năm 2011. Phía bắc công viên, được thực hiện ba rừng
cây hoa mỹ hiếm có trong nghệ thuật vườn.
Rừng xanh
(forêt bleue) là nơi trồng những cây có lá xanh : thông tuyết
(cèdre) Atlas, vân sam (épicéa) Colorado hoà lẫn với những cây
khô (azalée) và những cây đỗ quyên (rhododendron) làm thành
một bức họa tương phản vui mắt vào mùa hoa nở.
Rừng
vàng
(forêt
dorée) hoang dã hơn là một rừng bu lô (bouleau) thường được
ca tụng ở các nước Đông Âu, nổi bật lên giữa những
cây đồng cỏ sum sê mùa hè.
Rừng Vosges trình bày quê
hương ông Kahn : phía Vosges là những cây lãnh sam (sapin), vân
sam (épicéa) mọc giữa những hóc đá hoa cương (granit), phía
Alsace là những cây thông (pin) xen lẫn với những khối đá
cát kết (grès). Tổng thể công viên biểu hiện thế giới
hòa bình mà ông Kahn thường mong muốn. Đã từng dạo bước
ở đây, ngoài ông bạn lâu năm là nhà triết học Henri Bergson,
có nhiều văn sĩ, nghệ sĩ, nhà khoa học như Rodin, Colette,
Anatole France, Thomas Man, Rabindranath Tagore, Jean Perrin,...nhiều
nhân sĩ kinh doanh như Marcel Dassault, Antoine Lumière, André Michelin,...Ông
Kahn cũng mở cửa rộng rãi biệt thự và vườn tược ở
Cap Martin trên bờ Địa Trung Hải. Ông có thể yên tâm công
viên của ông cũng như bộ phim ảnh ngày nay được tỉnh Hauts-de-Seine
chăm lo, quản lý, hơn nữa có ông quản đốc triønh bày cho
công chúng toàn bộ sưu tầm qua những cuộc triển lãm thường
xuyên hay nhất thời ở Pháp cũng như ở ngoại quốc.
Ông
Albert Kahn 1914
|
Xô
thành Tết Nhâm Thìn-2012
|
|
Chim
Việt Cành Nam 46 20.01.2012
|