Nói
đến Hy Lạp, người ta nói đến Homère, Virgile ngôn ngữ tiếng
La Tinh, nói đến Đức là ngôn ngữ của Goethe, nói đến Anh
là ngôn ngữ của Shakespeare, Pháp ngôn ngữ của Molière, Ý
ngôn ngữ của Dante, Trung Quốc ngôn ngữ của Khuất Nguyên,
Lý Bạch, Đỗ Phủ.. và Việt Nam ngôn ngữ của Truyện Kiều
Nguyễn Du..
Dante
được người đời gọi là người cha của tiếng Ý và của
Văn Học Ý. Thần Khúc là Kinh Thánh của thời Trung Cổ, Dante
là Homère của nước Ý.
1265
. Dante sinh năm 1265 tại Firenze (Florence), miền trung nước Ý
cha tên Aligiero là một người làm nghề cho vay và đổi
tiền, nghề ngân hàng trước khi có hệ thống ngân hàng
ra đời, mẹ tên là Bella. Ở thời Dante trên bán đảo Ý,
chưa có một quốc gia Ý thống nhất như ngày nay, trái lại
có hàng chục tiểu vương quốc và công quốc thành phố tự
trị. Phía bắc Firenze là công quốc Milano, phía Đông là Cộng
Hòa Venezia quê hương của Marco Polo mà năm 1271, ông du hành
sang tận Trung Quốc, Chiêm Thành và lưu lại Bắc Kinh trong
17 năm. Phía Tây Milano là nước Cộng hòa Genova quê hương
của Cristoforo Colombo năm 1492 đã phát hiện ra Tân Thế giới
châu Mỹ. Phía Nam là Vatican của Giáo Hoàng, Vương quốc Napoli,
Vương Quốc Sicilia.. Dù có nhiều vương quốc, công quốc khác
nhau nhưng bán đảo Ý vẫn là khu vực phát triễn tiên tiến
nhất thời Trung Cổ, nó thừa hưởng di sản nền văn minh
La Tinh và Hy Lạp thời cổ đại.
Dante
sớm mồ côi mẹ năm 1275, mồ côi cha năm 1281, được anh
Francesco và chị Tana cùng cha khác mẹ nuôi dưỡng, một
người hảo tâm đã dạy Dante tiếng La tinh và truyền cho Dante
niềm say mê văn chương, nhất là văn chương phóng dụ, thơ
ngụ ngôn lúc bấy giờ đang nở rộ ở Pháp. Thông qua tiếng
La Tinh, Dante say mê thơ ca cổ đại và tôn sùng Virgilo (Virgile)
:
"
Người là Thầy, là Tác giả của tôi, chính nơi Người mà
tôi đã học. Phong cách thanh tao làm vinh dự thơ tôi. "( ĐN
I)
Dante
cũng học tiếng Pháp, tiếng Provençal, đi sâu vào nghiên cứu
thần học, triết học, thiên văn học và trở thành một người
có kiến thức bách khoa uyên bác nhất thời đại ông. Cuộc
đời thanh niên của Dante là ba niềm say mê: yêu đương, sáng
tác thơ và hoạt động chính trị.
1274.
Gặp Béatrice (Brice Portinari) lúc 9 tuổi, Dante đi vào tình
yêu và thi ca rất sớm. Mối tình đầu buổi thiếu thời Dante
đã sáng tác và gom lại thành tập thơ: Cuộc đời mới
(La Vita nova), đó là tập thơ tình đầu tiên của một
chàng trai vừa biết yêu.
1277.
Hứa hôn với Gemma Donati.
1291-1295
Học Triết Thần Học tại Trường dòng franciscaine de Sante
Croce và trường dòng dominicaine Santa Maria Nouvelle Enseignement
de Brunette Latini.
1296.
Dante tham gia hoạt động chính trị rất sớm. Quê hương Firenze
của ông có hai phái đối địch: Phái Ghibellini muốn tìm sự
ủng hộ của Hoàng đế nước Đức để thống nhất đất
nước, trong khi phái Guelfi lại đặt niềm tin nơi Giáo Hoàng.
Từ năm 1289 phái Guelfi hoàn toàn thắng thế nhưng rồi phái
này lại chia thành hai phe: phe Đen và phe Trắng. Phe Đen muốn
liên minh với Giáo Hoàng, còn phe Trắng hướng về Hoàng đế
Đức. Mâu thuẩn vẫn còn nguyên, và cuộc đấu tranh lại
tiếp diễn ác liệt.
Dante
đứng về phái Guelfi và từng hai lần đại diện phái mình
đi thương thuyết. Năm 1300 ông được bầu vào Hội đồng
Thị chính Firenze. Sau sự chia rẽ của phái Guelfi, ông lại
đứng về phe Trắng, kiên quyết chống lại đường lối dựa
vào Giáo Hoàng. Giáo Hoàng cầu viện Pháp, Charles de Valois.
Năm 1301 quân Pháp tiến vào Firenze, phe Đen lưu vong trở về,
tổ chức đàn áp phục thù. Dante bị vu khống. Hai lần Dante
bị xét xử, lần thứ hai bị kết án thiêu sống trên giàn
hỏa, khiến ông phải rời bỏ quê hương, bắt đầu cuộc
sống lưu vong, mai danh ẩn tích, nay đây mai đó. Niềm hy vọng
trở về quê hương lần cuối cũng tan biến dần vì hai lần
tên ông bị xóa khỏi danh sách ân xá.
1314.
xuất bản l ‘Enfer , Địa Ngục
1315
xuất bản Le Purgatoire Tĩnh Thổ (Luyện Ngục)
1319-1320
Dante ở Ravennne nhà Guido Novelle da Polenta viết Le Paradis Thiên
Đường.
1321.
Công tác tại Venise
Dante
mất ngày 14 tháng 9 năm 1321 tại Ravenna, một thành phố nằm
bờ biển đông bắc Firenze. Năm 1519 Viện Hàn Lâm Firenze kiến
nghị với Giáo Hoàng tha thiết xin chuyển phần mộ nhà thơ
về quê hương, nhưng Ravenna kiên quyết chối từ. Cuối cùng
thành phố Firenze tự bằng lòng với việc xây ngôi mộ giả
của Dante bên cạnh các mộ thật các danh nhân Michel Angelo
(1475-1564), Galileo Galiei (1564-1642).. trong nhà thờ Santa Croce,
một điện Panthéon của Ý ở trung tâm thành phố Firenze.
Ở
Việt Nam tên tác phẩm của Dante từng được dịch dựa vào
tên tiếng Pháp La Divine Comédìe nên dịch thành Hài Kịch Thần
Thánh, hay Tấn hài kịch tuyệt diệu. Nhưng tác phẩm nguyên
thủy của Dante bản cổ nhất chép sau ngày mất nhà thơ 15
năm chỉ ghi chú bằng tiếng Ý: Commedia hay bằng tiếng La Tinh
Comoedia. Thuật ngữ này không có nghĩa là một thể loại văn
học gây cười, hài kịch đối với bi kịch theo thuật ngữ
ngày nay mà là ở vị trí trung gian giữa phong cách cao sang
và phong cách bình dân. Thuật ngữ này cũng là tên gọi loại
văn "mở đầu nặng nề " và "kết thúc có hậu ". Có thể
dịch tiếng Việt là Những khúc ca thần diệu, dịch ngắn
gọn là Thần Khúc. Các bản dịch Trung Quốc đã dùng là Thần
Khúc.
Năm
1979, qua tư lìệu tiếng Pháp do GS Nguyễn Văn Hoàn cung cấp,
Giáo sư Lê Trí Viễn và nhà thơ Khương Hữu Dụng đã tuyển
dịch 30 thi ca khúc trong 100 thi ca khúc Thần Khúc. Nhà xuất
bản Văn Học Hà Nội. dựa theo bản tiếng Pháp La Divine Comédie
do Henri Longnon dịch, nhà xuất bản Garnier Frères. Paris 1962.
Phần dịch này được Gs Nguyễn Văn Hoàn dùng lại và bổ
túc, hiệu đính và dịch toàn bộ 100 ca khúc của Thần Khúc.
Thần
Khúc kể lại cuộc du hành kỳ lạ của Dante sang thế giới
bên kia - thế giới của người đã chết. Nhà thơ Virgilie
được Béatrice, người yêu thiếu thời của Dante phái tới
làm người hướng dẫn Dante đi tham quan Địa ngục và một
phần Tĩnh thổ. Đến đây Virgilio vì sinh trước Jésus chưa
có chịu phép rửa tội đạo Thiên Chúa nên không được
phép đi tiếp, Béatrice xuất hiện và hướng dẫn Dante đi
xem Thiên đường.
Trước
Dante, Homère đã tả cảnh Ulysse xuống Địa ngục nhờ tiên
tri Tirésias chỉ dẫn gặp mẹ, và gặp tất cả các nhân vật
lịch sử, các giai nhân danh tiếng. Nhưng cảnh thiên đường
của Homère mà Ulysse trải qua thật đặc biệt. Bảy năm sống
trong Thiên đường của tiên nữ Calypso, Ulysse được tiên
nữ cứu sống khỏi chết đuối trên biển và cầu khẩn làm
chồng, được hầu hạ cung phụng đủ điều, ăn ngon, mặc
đẹp.. Được tình yêu một nàng tiên tóc vàng đẹp tuyệt
trần Calypso và hứa cho tuổi thanh xuân bất tử. Ulysse từ
một anh hùng đầy mưu kế, đầy chiến công anh dũng thành
Troie bỗng trở thành thụ động trong tay tiên nữ Calypso,
chỉ sống hưởng thụ và thỏa mãn thân xác, Ulysse trở nên
lại buồn chán trong thiên đường Calypso, chiều chiều ra bờ
biển ngồi khóc, ngóng về quê hương nhớ vợ, nhớ con. Khi
được Thần Vương Zeus và Thần nữ Athéné và các thần
hội họp buộc Calypso phải trả người tình tù. Ulysse hăm
hở đóng bè về quê hương, dù phải vượt qua bao sóng gió
biển cả, dù cho Calypso có khuyên răn, ngăn cản và cho biết
những khó khăn. Trở về quê hương lại phải chiến đấu
với hàng trăm kẻ cầu hôn, đang chực chiếm ngôi, dành người
vợ Pénélope, họ trêu chọc, ngược đãi con trai Télémaque.
Cuối cùng Ulysse đã chiến thắng giết trăm kẻ cầu hôn.
Thần Hermès dẫn hồn bọn cầu hôn xuống địa ngục, gặp
hai viên phán quan mới là vua Agamemnon và Phán Quan cũ là Achille.
Linh hồn bọn cầu hôn kiện Ulysse, nhưng phán quan xử phần
thắng về Ulysse và ca ngợi Pénélope trung trinh. Ở trần gian,
thân nhân bọn cầu hôn nổi loạn nhưng Thần nữ Athéné can
thiệp, Ulysse lại sống hòa bình với toàn dân Ithaque bên
người vợ trung trinh Pénélope và con trai Télémaque..
Ulysse
đã từ chối cuộc sống bất tử tuổi thanh xuân nơi thiên
đường Calypso, để chọn lựa cuộc sống ngắn ngủi trên
trần gian đầy khó khăn nguy hiểm.
Trong
tác phẩm Enéide của Virgilio (Virgile) cũng có đề cập đến
thiên đường, địa ngục. Trong văn học cổ Việt Nam cũng
có chuyện Phạm Công Cúc Hoa, Phạm Tải - Ngọc Hoa, Dương
Từ - Hà Mậu, Mục Kiền Liên vào địa ngục cứu mẹ.
Nguyễn Du cũng viết Chiêu Hồn Thập Loại Chúng Sinh. Những
tưởng tượng của Dante thiết kế cảnh Địa ngục, Luyện
ngục, Thiên đường thật rộng lớn đa dạng và sinh động.
Dante trở thành một phán quan, một Diêm Vương cho các nhân
vật đối lập của mình xuống địa ngục, kể cả Đức
Giáo Hoàng và cho những người mình liên kết chính trị, mình
kính mến lên Thiên Đường.
Tác
phẩm của Dante gồm 100 ca khúc: gồm Địa ngục, Luyện ngục,
Thiên đường, mỗi phần gồm 33 ca khúc, cộng thêm một ca
khúc mở đầu. Toàn tác phẩm theo thể thơ Terzina, cứ mỗi
khổ thơ 3 câu được móc nối với nhau bằng hệ thống vần
ABA, BCA,CDC, DED.. Vai trò quan trọng con số 3 trong Thần Khúc,
từ con số 3, có bội số là 9. Trong Cuộc đời mới Dante
gặp người yêu Béatrice lần đầu hai người đều lên 9,
gặp lần thứ hai 9 năm sau, đúng 9 giờ sáng, lúc cả hai tròn
đôi 9. Trong Thần Khúc Dante cho Béatrice xuất hiện lại ở
khúc 30 phần Luyện ngục , lại là khúc 63 toàn tác phẩm..
Tóm lại Dante đã xử dụng tiểu xảo số 3 để sắp xếp
quan niệm giáo lý ba ngôi của đạo Thiên Chúa, một con số
hoàn thiện, hoàn mỹ.
Thần
Khúc có nhiều ý nghĩa tượng trưng: Khu rừng rậm tượng
trưng cho cuộc đường đời đầy bất trắc: ba con thú là
ba thói hư tật xấu con người: dâm đãng, kiêu căng và gian
lận. Béatrce, người yêu của Dante thời thơ ấu tượng trưng
cho sự sáng suốt của thượng giới, có thể chi phối sự
sáng suốt của hạ giới. Virgilio, nhà thơ La Mã, Dante kính
phục là bậc thầy của thi ca mình, tượng trưng cho sự sáng
suốt của trần thế của triết học, khoa học… Những hình
phạt Địa ngục đều mang những biểu tượng: những tên
bạo chúa lội bì bõm trong biển máu sôi sùng sục, những
tên cho vay nặng phải mang ở cổ những túi tiền nặng trĩu,
những kẻ đam mê sắc dục bị cuốn quay cuồng trong gió lốc,
những tiên tri khoắc lác là biết mọi chuyện tương lai thì
đầu bị bẻ ngoặt về phía sau..
Trong
Thần Khúc có những trang xúc động kể lại mối tình say
đắm giữa nàng Francesca da Rimini và ngưòi em chồng Paolo, hoặc
cảnh Bá tước Ugolomo bị giam trong tháp tù tận mắt chứng
kiến những đứa con mình lần lượt chết đói. Hoặc cảnh
bi hùng của đoàn Ulysse trong chuyến đi biển cuối cùng.
Thần
Khúc còn là bức tranh hiện thực của xã hội Ý thời Dante.
Vị quan toà Dante mở phiên toà xét xử các tội nhân chỉ
vì mục đích, muốn uốn nắn, cải hóa con người, nhằm hoàn
thiện thiên đường nơi trần thế. Các tội nhân bị xét
xử không phải vì tội tổ tông vu vơ nào mà chính vì tội
ác do chính mình gây ra, bị dân chúng và lịch sử lên án.
Dante
viết:
Tôi
thấy từng lũ âm hồn trần truồng,
Tất
cả đều khóc lóc cực thảm thương,
Và
hình như hình phạt khác nhau.
Có
những người nằm dài trên mặt đất,
Những
kẻ khác thì ngồi thu mình lại,
Một
số khác cứ phải đi lại liên hồi.
(Khúc
XIV. Địa Ngục)
Ta
không khỏi liên tưởng đến cảnh Nguyễn Du tả trong Chiêu
Hồn Thập Loại Chúng Sinh; Cảnh lang thang cực khổ các cô
hồn:
Mấy
thu chịu nhiều bề thảm thiết.
Dạ
héo khô gió rét căm căm,
Dãi
dầu biết mấy trăm năm,
Khóc
than dưới đất ăn nằm trong sương.
Nghe
gà gáy tìm đường lánh ẩn,
Tắt
mặt trời lẩn thẩn tìm ra.
Lôi
thôi ẳm trẻ dắt già,
Có
khôn thiêng hỡi lại mà chứng minh.(câu 149 -156)
Ta
thử đọc cảnh âm hồn bọn cầu hôn trong Odyssée của Homère
được thần Hermes dẫn về cõi âm, bản dịch thơ lục bát
của Nhất Uyên.
Nói
về đường xuống cõi âm
Sứ
thần Mai Hạc dẫn hồn cầu hôn.
Phép
mầu thần cõi Chi Liên.
Đũa
vàng huyền diệu ru hồn cầm tay,
Khép
mi, thoát dẫn hồn đi,
Lìa
thân về cõi âm ty nghìn trùng.
Đũa
thần dẫn lũ âm hồn,
Đêm
sương tăm tối lạnh lùng tiếng chim,
Từ
muôn lỗ tối hang đen,
Cánh
dơi thấp thoáng bóng đêm chập chàng.
Hồn
theo dơi lạnh non ngàn,
Gieo
chùm đá biếc, kêu than đường dài,.
Thoáng
sao băng vượt trời mây,
Qua
truông rừng thẳm, vượt bay sóng ngàn.
Vượt
qua sóng cả Đại Dương,
Vượt
đá Liêu Cát, Cửa Thần Thái Ô,
Vượt
qua Suối Mộng thuyền đò,
Đến
đồng lan dại, trắng bờ lau thưa.
Nơi
đây tạm nghỉ hồn vừa,
Mới
lìa trần thế đợi chờ Phán Quan.
Khúc
XXV Nơi Địa Ngục – Hoà Bình. Câu 11547 câu 11566.
Khác
với Homère, truyện Thơ Odyssée có ba cõi, cõi thần, cõi người,
cõi địa ngục, nhân vật Ulysse đi từ cõi thần tiên, vào
cõi địa ngục rồi lại trở về cõi người, giữa ba cõi
giao lưu như ngôi nhà ba tầng tâm thức con người. Dante lấy
cảm hứng từ thơ Homère đưa mình đi từ cõi địa ngục,
lên cõi luyện ngục rồi lên cõi thiên đường ở trên các
vì sao. Dante tự mình làm phán quan, cho các nhân vật chính
trị đối lập mình xuống địa ngục, và bạn đồng minh
của mình lên thiên đường. Nguyễn Du viết Truyện Kiều
chỉ viết về cõi con người, phần liên hệ với người chết
Nguyễn Du cho rằng: Chẳng qua đồng cốt quàn xiên. Người
đâu mà lại thấy trên cõi đời. Dù cho người lên đồng
nói có đúng sự thật không tìm thấy Kiều dưới địa ngục.
Nguyễn Du dành phần viết về cõi âm cho một bài văn tế
riêng: Văn tế Thập Loại Chúng Sinh. Một bài Văn tế : kính
nhi viễn chi. Quỷ thần nên kính và đứng tránh xa. Nguyễn
Du tả mười loại âm hồn: Vua chúa bị giết, Quý nữ liều
thân, Tể thần thất thế, Đại tướng bại trận, Ham giàu
chết đường, Ham danh chết quán, Buôn bán chết xa, Binh lính
chết trận,, Kỹ nữ cô đơn, Chết bởi nghèo nàn tai họa.
Đó là những người , thân thuộc, bạn bè, anh em.. Nguyễn
Du đã gặp trên cõi đời, chết không ai cúng kiến, hồn
lang thang vất vưỡng, phải cầu Phật độ để linh hồn được
siêu thoát trong vòng luân hồi. Nguyễn Du không viết một bài
văn tế, một dòng nào cho chúa Trịnh Tông, cho vua Lê Chiêu
Thống, cho vua Cảnh Thịnh, cho tướng Hoàng Đình Bảo, Nguyễn
Hữu Chỉnh, cho Đặng Thị Huệ, cho anh Nguyễn Khản, anh Nguyễn
Điều, anh Nguyễn Nể, cho các con chết yểu từ Nguyễn Nhất
đến Nguyễn Tứ, cho vợ Đoàn Nguyễn thị Huệ, cho từng
giai nhân Nguyễn Du gặp trên đường đời.. nhưng Nguyễn Du
viết một bài văn tế chung cho tất cả mọi người. Nguyễn
Du không tả cảnh địa ngục dù truyện kể. Phong tục truyền
thống nhân gian Việt Nam cũng có chuyện bỏ đồng tiền vào
miệng người chết để đi đò vào cõi Địa Ngục như Hy
Lạp, ăn cháu lú để quên kiếp trần gian đầu thai kiếp
khác. Có Ngưu đầu, Mã diện dẫn vào chầu Diêm Vương, người
bị xử tội bỏ vào vạc dầu, hay thú dữ cắn xé.. rồi
bị lột da, đắp vào da mới cho đi đầu thai.. Tại nhiều
ngôi chùa cổ Việt Nam như chùa Láng Hà Nội, chùa Ngọc
Hoàng Sài Gòn cảnh thiên đường địa ngục được điêu
khắc trên gỗ . Tại Pháp từ ngôi nhà thờ Đức Bà
Paris xây dựng từ thế kỷ 12, 13 đến nhiều nhà thờ
khác thời Trung Cổ cảnh thiên đường địa ngục được
điêu khắc trên đá ngay cổng vào nhà thờ. Những cảnh
Địa Ngục, chúng ta tưởng rằng chỉ có trong trí tưởng
tượng của Dante thời Trung Cổ, nhưng khi xem những phim
tài liệu cảnh hàng triệu người Do Thái bị lột trần
truồng đi vào các lò hơi ngạt hay bị bắn trên hố chôn
tập thể thời Đức Quốc Xã chỉ mới đây năm 1940-1945,
cảnh 35 triệu người bị đấu tố, bị chết đói ở
Trung Quốc thời Cách Mạng Văn Hoá, hai mươi triệu người
ở Nga chết trong các Goulag vùng băng giá Sibérie vì tội
phản động thời Staline, ba triệu người triệu chết
vì Khờ-me đỏ, trên dân số bảy triệu.. chúng ta bàng
hoàng địa ngục có thật trong lịch sử loài người
và trong thời hiện đại. Cái đáng sợ là khi mỗi
người chúng ta quá lý trí, cực đoan hóa những điều
chúng ta cho là tốt đẹp, mang đến hạnh phúc cho mọi
người, chúng ta đánh mất lòng nhân, lòng thương người,
thay vì xây dựng thiên đường, chúng ta biến cuộc sống
hiện tại thành địa ngục trên trần thế. Một bác
sĩ lầm giết một bệnh nhân, một nhà chính trị lầm
giết một dân tộc. Sự lầm lẫn được bao bọc trong
ngọt ngào của quyền lực, tham vọng, danh vọng, tiền
bạc không dễ gì nhận ra cho người trong cuộc. Thiên
đường và địa ngục có mặt trong mỗi con người trần
thế.
Cũng
như Homère, Dante coi trọng hạnh phúc trần thế, thừa nhận
kiếp nhân sinh hiện hữu trước mắt và hầu như không hề
ảo tưởng về thế giới mai sau.
Dante
cũng không dấu diếm thái độ chính trị khi ném các đối
thủ phái Ghibellini và các vị Giáo Hoàng, kể cả Giáo Hoàng
Bonifazio đang trị vì xuống tầng Địa ngục sâu nhất (Khúc
XIX), trong lúc đó ông lại dành cho đồng minh chính trị mình
Hoàng đế Đức Arrigo VII, người mà ông đặt hy vọng vào
việc hỗ trợ thống nhất nước Ý, một chỗ vinh dự trên
Thiên đường.
Nhà
nghiên cứu văn học Francesco de Sanctis (1817-1883) trong Storia
della Letteratura Italiana (Lịch sử văn học Italia) Nxb Feltrinelli,
Milanno, 1964 tập I tr 169 đã viết : " Thần Khúc là thời
Trung Cổ được biểu hiện trong nghệ thuật. Những điều
trông thấy và phúng dụ, văn chính luận và truyền thuyết,
sử biên niên, truyện kể, tụng thi, thánh ca, chủ nghĩa thần
bí và kinh viện học, tất cả những hình thái văn chương
và toàn bộ văn hóa của thời đại, đã được biểu hiện
và tái sinh ở đây, trong cái bí ẩn vĩ đại của một tâm
hồn và của cả nhân loại, một tác phẩm tầm cở thế giới,
ở đó phản chiếu mọi dân tộc, mọi thế kỷ, được gọi
là thời Trung Cổ."
Tác
phẩm Thần Khúc của Dante được tôn sùng là Kinh Thánh của
thời Trung Cổ, Dante là Homère của nước Ý. Dante được xem
là người cha của tiếng Ý và của Văn học Ý.
QUYỂN
I : ĐỊA NGỤC
Dante
thấy mình lạc trong rừng tối. Ba con dã thú chặn đường.
Virgilo xuất hiện, dẫn Dante du hành sang thế giới bên kia.(Khúc
I) Dante e ngại trước cuộc du hành. Virgilo khuyến khích Dante
bằng cách tiết lộ sự ủy thác của Béatrice. Dante được
trấn tỉnh.(Khúc II)
Cửa
vào Địa ngục. Nhóm tội đồ thứ nhất: Bọn bạc nhược.
Dòng sông Akéronté và lão lái đò Caron.(Khúc III)
Tầng
thứ nhất của Địa ngục: Minh phủ dành riêng cho các vĩ
nhân chưa qua phép rửa tội: Homère, Horace, Ovide, Lucano. Virgilo
được tôn vinh là người thứ năm và Dante là người thứ
sáu.(Khúc IV)
Tầng
Địa ngục thứ hai. Những người dâm đãng. Mối tình bi thảm
của Francesca da Rimini.(Khúc V)
Tầng
Địa ngục thứ ba : Siasco, âm hồn quê ở Firenze, tiên đoán
về diễn tiến tương lai của thành phố mình.(Khúc VI)
Tầng
Địa ngục thứ tư . Quái vật Pluto. Những kẻ hà tiện, những
kẻ hoang phí, những kẻ cuồng nộ.(Khúc VII).
Tầng
Địa ngục thứ năm : Filippo Argenti, một người Firenze giàu
có thuộc phái Đen, bị trừng phạt. Bọn quỷ sứ ngăn không
cho Virgilo và Dante vào thành Dite(Khúc VIII)
Tầng
Địa ngục thứ sáu. Nhờ sự can thiệp của Thiên đình. Virgilo
và Dante được vào thành Dite, nơi giam những người dị giáo.(Khúc
IX). Dante gặp kẻ thù chính trị của phe mình Farinnata, thủ
lĩnh của phe Ghibellini và gặp người bạn cũ thân thiết Guido.(Khúc
X).
Tầng
địa ngục thứ bảy. Trật tự giam giữ dưới Địa ngục.
Ngục thứ nhất: Tội bạo hành và tội gian lận.(Khúc I ).
Con quái vật Minotauro (Đầu bò tót, thân người). Dòng sông
máu và những kẻ bạo hành. Thần nhân mã Nesxo dẫn đường
cho Virgilo và Dante.(Khúc XII). . Ngục thứ hai. Những người
tự sát biến thành cây. Số phận thành phố Firenze.(Khúc
XIII I. Ngục thứ ba. Sa mạc cát dưới trận mưa lửa. Dòng
sông máu. Nguồn gốc các sông dưới địa ngục (Khúc XIV)
Dante gặp lại và trò chuyện với thầy học Brunetto Latini
(Khúc XV). Dante trò chuyện với ba âm hồn Firenze (Khúc XVI).
Dante đến xem bọn cho vay nặng lãi. Virgilo và Dante cưỡi trên
lưng quái vật Gìrong để đi xuống vực sâu (Khúc XVII)
Tầng
địa ngục thứ tám : Địa ngục thứ nhất. Những kẻ quyến
rũ, những tên ma cô đi thành hai toán. Ngục thứ hai : Bọn
xu nịnh ngập trong hố phân (Khúc XVIII).Ngục thứ ba: Nơi Giáo
Hoàng Nicolas III và bọn buôn thần bán thánh bị hành tội.
(Khúc XIX) Ngục thứ tư. Những thầy bói tiên tri. Virgilo nói
về nguồn gốc thành phố Mantova.(Khúc XX) Ngục thứ năm :
Bọn tội đồ với thùng nhựa sôi. Virgilo thương lượng với
con quỷ có đuôi. Dante và Virgilo được quỷ sứ hộ tống.(Khúc
XXI) Ngục thứ năm : Bọn ăn hối lộ và bọn cố ý làm sai
chức trách. Lũ quỷ sứ tức giận vì bị đánh lừa. (Khúc
XXII) Ngục thứ sáu: Bọn đạo đức giả mặc áo chì nặng
chĩu (Khúc XXIII).. Ngục thứ bảy. Bọn ăn trộm đồ thờ
Chúa bị rắn cắn, cháy thành tro, rồi lấy lại hình người.
Vanni Fucci bộc lộ tội trạng của mình (Khúc XXIV). Những
sự hổn xược của Vanni Fucci, Cacao. Sự biến hóa khủng kiếp
của hai tên kẻ cắp. (Khúc XXV). Ngục thứ tám : Những âm
hồn bị bọc trong lửa. Ulysse kể lại chuyến đi biển cuối
cùng.(Khúc XXVI) Bọn cố vấn gian giảo. Guy Montefrentero và
vai trò của Bonifascio VIII (Khúc XXVII). Ngục thứ chín: Bọn
chia rẽ và bọn ly gián tôn giáo. Cuộc gặp gỡ Maometto (Mahomet)
và Bertram del Bornio.(Khúc XXVIII), Ngục thứ mười: Bọn làm
giả kim, bọn dối trá (Khúc XXIX) Ngục thứ mười một :
Những kẻ gian dối giả mạo: Gianni Schicchi, Mirra, Adam Thợ
cả đúc tiền giả.(Khúc XXX).
Tầng
Địa Ngục thứ chín. Những kẻ khổng lồ quanh hố ngục.
Khổng lồ Antéo đặt Virgilo và Dante xuống đáy ngục sâu
(Khúc XXXI). Vùng ngục thứ nhất (Caina) Những bá tước ở
Mangova. Vùng ngục thứ hai : Bocca Abbatti Ganéloné. (Khúc XXXII).
Vùng ngục thứ ba: Bá tước Ugolono kể về cái chết của
ông và con cháu. Dante nhục mạ Pida va Genova.(Khúc XXXIII) Ngục
thứ tư Lucifero và ba tên tội phạm lớn nhất của Giáo Hội:
Giuda, Bruto, Cassio . Hai nhà thơ trở về trần thế.
QUYỂN
II. TĨNH THỔ (LUYỆN NGỤC)
Tĩnh
Thổ, Purgatoire là một tín điều được Giáo Hội Thiên
Chúa Giáo đặt ra từ Hội Nghị Công Đồng Lyon 1274. Giáo
Hội Thiên Chúa Giáo Việt Nam dịch là Luyện ngục. Trước
đó chỉ có Thiên đường và Địa ngục. Thiên đường
từ thời Cổ Đại là vùng Lưỡng Hà khí hậu ấm
áp bình nguyên hai con sông vùng Iran, Irak ngày nay. Địa
Ngục là nơi núi lửa Etna ở đảo Sicile. Tỉnh Thổ hay
Luyện Ngục là nơi phán xét người lên Thiên Đường
hay xuống Địa Ngục được Dante mô tả như một đảo
núi giữa biển gần nơi băng giá như Islande.
Dante
ra khỏi địa ngục và ngắm các vì sao. Bãi biển của Tĩnh
Thổ. Catoné, thiên thần của Tĩnh Thổ xuất hiện. Virgilo
trò chuyện với Catoné (Khúc I). Các thiên thần chỡ thuyền
xuất hiện. Dante gặp lại bạn cũ nhạc sĩ Caselle và trò
chuyện thân mật (Khúc II). Gặp gỡ một đoàn âm hồn, Trò
chuyện với linh hồn vua Manfredi.(Khúc III). Tiền Tĩnh Thổ.
Tầng
thứ nhất của ngọn núi, Mặt trời ở bán cầu Nam. Dante
gặp người quen Belacqua. (Khúc IV). Tầng thứ hai của ngọn
núi. Gặp gỡ và trò chuyện với những âm hồn bị chết
vì bạo lực: Iacopo del Cassero, Bonconte da Montefeltro và Pia. (Khúc
V).
Tầng
núi thứ hai. Bàn về hiệu quả lời cầu nguyện, Virgilo gặp
Sordello, chỉ trích nước Ý, Đế chế, Giáo Hoàng và Firenze.
(Khúc VI) Sordello dẫn hai nhà thơ đến một thung lũng nhỏ
xinh đẹp và chỉ cho thấy một số âm hồn khác.(Khúc VII).
Trong thung lũng cầu kinh buổi chiều, có con rắn và hai thiên
thần bảo vệ thung lũng, Dante trò chuyện với Nino Viscoti và
Currado Malaspina.(Khúc VIII). Dante ngủ và mơ. Tỉnh giấc ở
gần Tĩnh Thổ. Thiên thần gác cổng mở cửa (Khúc IX) Những
tranh tượng khắc trên vách đá: Maria, David, Traiano chỉ trích
tật kiêu căng của con người.(Khúc X), Đoàn âm hồn vừa
đi vừa cầu nguyện. Những kẻ kiêu ngạo: Omberto Aldobrandeschi,
Odersrisi da Gubbio và Provenzanoo Savani. (Khúc XI) Tranh khắc về
những kẻ kiêu ngạo. Thiên thần của đức tính khiêm nhường.
Đi lên tầng thứ hai (Khúc XII) Quang cảnh tầng núi thứ hai.
Virgilo ca ngợi mặt trời. Lời nói các thiên thần bay trên
không trung. Chuyện kể của Sapia, một âm hồn ở Siena. (Khúc
XIII). Những kẻ đố kỵ Guydo del Duca và Riniéri da Canboli.
Sự suy thoái của thung lũng Arno và Romanha. Những trường hợp
đố kỵ bị trừng phạt. Những tiếng nói huyền bí trên
không trung. (Khúc XIV). Rời tầng núi thứ hai lên tầng thứ
ba. Thiên thần khoan dung xuất hiện Virgilo giảng giải một
câu khó hiểu của Guydo del Duca và sự phân chia của cải ở
thế gian và trên trời.
Tầng
núi thứ ba. Những kẻ giận dữ. Những tấm gương về sự
khoan dung.(Khúc XV) Trong làn khói đen: Gặp Marco Lambardo. Nghi
hoặc của Dante và Marco giảng giải về tự do ý chí. Những
nguyên nhân của sự biến chất.(Khúc XVI) Tầng núi thứ ba
lên tầng thứ tư: Những dẫn chứng cuối cùng về sự giận
giữ tội lỗi. Virgilo trình bày lý thuyết về tình yêu, được
xem là nguồn gốc mọi đức hạnh và tội lỗi.(Khúc XVII)
Tầng
núi thứ tư: Những kẻ lười biếng, Virgilo nói tiếp về
tình yêu, tự do ý chí và trách nhiệm của con người. Câu
chuyện của Tu viện trưởng Thánh Déno.(Khúc XVIII). Giấc mơ
tượng trưng của Dante và sự giải thích của Virgilo.
Tầng
núi thứ năm: Những kẻ biển lận và những kẻ hoang phí.
Dante nói chuyện với Giáo Hoàng Adreriano V.(Khúc XIX) Những
kẻ biển lận bị trừng phạt : Hugue Capet và dòng họ vua
Pháp. Động đất, bài thánh ca Vinh quang thay Chúa Trời.(Khúc
XX) Linh hồn Stazio giải thích về sự rung chuyển của trái
đất. và sự giải thoát các linh hồn trong sạch. Virgilo và
Stazio nhận ra nhau.(Khúc XXI) .Tầng thứ năm lên tầng thứ
sáu. Câu chuyện cuộc đời của Stazio. Các nhà thơ cổ đại.
Tầng
núi thứ sáu: cây cám dỗ những kẻ tham ăn.(Khúc XXII). Những
kẻ tham ăn. Dante gặp bạn cũ Forese. Sự suy thoái đạo đức
các phu nhân thành Firenze.(XXIII) Bonagiunta ở Lucca Văn phong mới
dịu dàng thi phái của Dante.. Câu chuyện Forese và cái chết
của Corso Donati. Cây cám dỗ thứ hai.(khúc XXIV). Tầng thứ
sáu lên tầng thứ bảy Bàn về sự hình thành thân xác và
linh hồn có lý trí của con người. Sự hoạt động của linh
hồn sau khi chết.
Tầng
núi thứ bảy: Những kẻ dâm đãng và phạm tội về xác thịt.
(Khúc XXV). Những người vi phạm quy luật tự nhiên. Nhà thơ
Guydo Guinidenli. Nhà thơ Arno Danien. (Khúc XXVI). Thiên thần của
sự trong trắng. Dante trước bức tường lửa. Thiên thần
của thiên đường trên mặt đất. Giấc mơ của Dante: Lia
và Raken. Ở ngưỡng cửa thiên đường Virgilo nói lời từ
biệt Dante.(Khúc XXVII). Nữ thiên thần Matenda giảng giải cho
Dante về sông Lété và mọi hiện tượng và bản chất khác
thường của Thiên đường mặt đất. (Khúc XXVIII) Dante và
Matenda đi dọc sông Lété. Đám rước thần bí : 7 cây đèn
nến, 24 ông già, 4 con vật có cánh. Cổ xe do sư tử, chim ưng
kéo. Bảy ông già cuối cùng (Khúc XXIX). Béatrice xuất hiện.
Virgilo biến mất. Những lời trách móc của Béatrice. Lòng
trắc ẩn của các thiên thần (Khúc XXX). Béatrice tiếp tục
trách móc. Dante thú tội. Mantenda đem nhúng chàng vào dòng sông
Lété và chàng được dẫn đến trình diện Béatrice.(Khúc
XXXI). Đám rước tiếp tục, giấc ngủ của Dante. Sứ mệnh
của Dante với những người sống. Những hiện tượng tượng
trưng : Con đại bàng, con cáo, con rồng. Biến đổi của cổ
xe. Cô gái điếm và anh khổng lồ.(Khúc XXXII). Những lời
báo trước của Béatrice. Matenda dẫn Dante đi uống nước sông
Ennoé. Dante sẳn sàng đi lên các vì sao.
QUYỂN
III. THIÊN ĐƯỜNG
Dante
lên Thiên Đường., Dante say mê và thán phục. Béatrice giải
thích cho Dante về trật tự và sự chuyển vần của vũ trụ.
(Khúc I).
Vùng
trời thứ nhất: Vùng trời của Mặt Trăng. Lời báo trước
với độc giả. Dante đi vào diệu kỳ trong thiên thể đó.
Những vết đen trên mặt trăng. Sự lầm lẫn của Dante và
giải thích của Béatrice (Khúc II). Những linh hồn không hoàn
thành lời nguyện của mình. Picarda Donati. Hoàng Hậu Costanza
vĩ đại.(Khúc III). Béatrice giải đáp những thắc mắc của
Dante. Đâu là ngôi vị của những người chân phúc. Công
lý thần thánh được thực thi như thế nào ? Béatrice khẳng
định những sai lầm của Platon : sau khi người chết linh hồn
sẽ trở về các ngôi sao, mối quan hệ giữa bạo lực và
ý chí .(Khúc IV) . Thực chất giá trị của một lời nguyền,
điều kiện và giới hạn trong việc đổi một lời nguyền.
Vùng trời thứ hai : vùng trời của sao Thủy. Những người
chân phúc đón mừng Dante. (Khúc V). Linh hồn của Hoàng Đế
Giustiniano I kể cho Dante những chiến công của con Đại bàng
La Mã, từ Énée dến Carlos Manho. Những sai lầm của Guenfi
và Ghibenlini chống lại đế quốc. Ca ngợi Roméo di Villannova.(Khúc
VI) Béatrice giải đáp những nghi hoặc mới của Dante, sự
trả thù về cái chết của Kito, sự hóa thân của Chúa, sự
biến chất của các yếu tố và sự hồi sinh của thể xác
con người. (Khúc VII).
Vùng
trời thứ ba ; Vùng trời của Sao Kim. Linh hồn Carlos Maxtendo.
Vua Hungarie trò chuyện với Dante. Ông ta nhận xét về dòng
họ mình. Và lý giải vì sao mà con cháu lại có tính cách
khác vời ông cha mình.(Khúc VIII ) Những lời tiết lộ của
Carlos Martello và Cunizza da Romano. Nhà thơ tình yêu Fonco di Macsighia.
Vinh dự của Raab. Lời lên án Giáo Hoàng.(Khúc IX)
Vùng
trời thứ tư : vùng của Mặt trời. Các thiên thần họp thành
vòng nhảy quanh Dante và Béatrice. Thánh Thomas d’ Aquino giới
thiệu với Dante từng thiên thần có mặt. (Khúc X). Thánh Thomas
đoán biết những băn khoăn của Dante liền giải thích. Thánh
Thomas ca ngợi Thánh Francoise d’Assisi và chê trách sự thoái
hóa của các tu sĩ dòng Dominique.(Khúc XI) Thánh Bonaventura ca
ngợi thánh Dominico và chê trách sự sa sút của các tu sĩ dòng
Franciscain. Thánh Bonaventura giới thiệu 11 người bạn mình
với Dante (Khúc XII) Thánh Thomas nói với Dante về sự hiểu
biết tương đối của Salomoné. Nguyên nhân sự không bằng
nhau giữa các linh hồn (Khúc XIII) Salomon giải đáp những thắc
mắc của Dante. Xuất hiện vòng tròn nhảy múa thứ ba.
Dante
đi lên vùng trới thứ năm, vùng trời của sao Hỏa. Chúa Kitô
phóng ra những tia sáng chói lọi. Những bài hát ca ngợi Chúa.(Khúc
XIV). Dante gặp vị thủy tổ ba đời là Catsiaguida. Ông này
kể lại đời mình và ca ngợi thành Firenze ngày xưa. (Khúc
XV) Dante hài lòng về dòng dõi quý tộc của gia đình mình
; Catsiaguida nói về sự thịnh suy các dòng họ Firenze.(Khúc
XVI). Dante muốn biết tương lai đời mình. Tiết lộ của Catsiaguida,
Dante sẽ bị đày biệt xứ.(XVII) Nhắc lại một số anh hùng
Do Thái, các hiệp sĩ của cuộc Thập Tự Chinh và của Anh
hùng ca.
Vùng
trời thứ sáu: Vùng trời của Sao Mộc. Các thiên thần và
các vị hằng phúc vừa hát vừa xếp chữ, ca ngợi một công
lý.(Khúc XVIII ) Đại bàng nói về công lý thần thánh. Tính
chất xấu xa của một số vua Thiên Chúa Giáo Âu Châu. (Khúc
XIX) Đại bàng nói tiếp. Những linh hồn nổi tiếng hợp thành
con mắt của Đại bàng. Hai người không có đạo ở trên
Thiên Đường : Riféo và Traiano (Khúc XX)
Vùng
trời thứ bảy: Vùng trời của Sao Thổ. Béatrice không cười
nữa, các vị chân phúc không hát nữa. Chiếc cầu vàng. Thánh
Piertro Damiano và sự phê phán các vị chăn chiên hiện đại.
Bí mật của sự tiền định.(Khúc XXI) Béatrice trấn an Dante.
Thánh Bénédetto nói về mình, về các giáo hữu và nguyền
rủa sự hủ hóa các tu sĩ.
Vùng
trời thứ tám : Vùng trời các định tinh. Dante nhìn về các
hành tinh và trái đất.(Khúc XXI I). Kito và Maria xuất hiện
giữa những người hằng phúc, sau đó lên vùng trời thiên
thanh. Maria với chiếc vương niện bằng lửa, Thánh ca ca ngợi
Maria.(Khúc XXIII). Béatrice giới thiệu Dante với những người
hằng phúc và đề nghị thánh Pierre kiểm tra Dante về Đức
tin. Thánh Pierre hài lòng về những câu trả lời của Dante.
(Khúc XXIV). Thánh Giacomlo chất vấn Dante về vấn đề hy vọng.
Sự xuất hiện cuả Thánh Giuovanni. Dante cố nhìn thánh và
mắt bị mù tạm thời (Khúc XXV) Thánh Giovani hỏi quan niệm
của Dante về lòng nhân từ. Dante lấy lại thị giác. Adamo
xuất hiện và trò chuyện với Dante (Khúc XXVI). Thánh Pierre
chỉ trích Giáo Hoàng Bonifascio VIII, và trao cho Dante nhiệm vụ.
Dante nhìn xuống trái đất. Dante bay lên .
Vùng
trời thứ chín : hay vùng Động lực đầu tiên. Béatrice giải
thích về vùng trời này và mối quan hệ với vùng trời khác.
(Khúc XXVII) Chín vòng tròn lửa quay quanh một Điểm Sáng Cố
Định và Chói Loà (Chúa Trời). Béatrice giải thích sự tương
ứng giữa chín vòng tròn lửa này với chín vòng trời. Tôn
ty trật tự giữa các thiên thần. (Khúc XXVIII). Béatrice nói
về sự sáng tạo và lịch sử các thiên thần. Các thiên thần
phản nghịch và các thiên thần trung thành. Khả năng của
các thiên thần. Chống lại các ý tửng ngông cuồng về thần
học và sự khoan dung. Số lượng thiên thần và sự vĩ đại
của Chúa Trời.(Khúc XXIX)
Vùng
trời thứ mười : Vùng Thiên Thanh , Thiên Đình, Thiên thần
và những người hằng phúc. Dòng sông ánh sáng, những tia
lửa, những bông hoa. Dante có thị lực mới, Bông Hồng Thiên
đường. Chiếc ngai dành cho Hoàng Đế Arrigo VII (Khúc XXX) Bông
Hồng Trắng, sự kinh ngạc của Dante. Béatrice trở lại chổ
của mình. Thánh Bernardo đến thay. Lời cầu khẩn của Dante
với Béatrice. Đức Mẹ Đồng Trinh trong vinh quang của mình
(Khúc XXXI). Sự sắp xếp chổ ngồi trong Bông Hồng. Những
thiếu niên hồn nhiên, sự không ngang nhau giữa chúng trong
cõi Thiên đường. Sự ca ngợi Đức Mẹ Đồng Trinh. (Khúc
XXXII). Thành Bernardo cầu nguyện Đức Mẹ Đồng Trinh chiếu
cố đến Dante. Dante nhìn vào Bản Thể Vô Tận và trực cảm
về sự thống nhất vũ trụ ở Chúa, về tính duy nhất của
Ba Ngôi về bí Mật của sự hóa thân.
Bản
dịch Thần Khúc của Gs Nguyễn Văn Hoàn là một kỳ công.
Tôi quen biết anh từ năm 1979, khi anh từ Việt Nam sang Ý
ghé ngang Paris, tôi có dịp mời anh về nhà dùng cơm,
bàn chuyện văn chương. Hơn ba mươi năm sau nhân đọc bài
tôi viết về Nguyễn Du thời Mười năm gió bụi, có
đi Trung Quốc nghiên cứu về hành trình Nguyễn Du, anh
viết thư liên lạc với tôi và cho biết anh cũng có đi
Trung Quốc nghiên cứu về hành trình Bắc Hành Tạp Lục.
Anh gửi tặng tôi Thần Khúc anh mới in xong và các sách
khác, tôi cũng gửi tặng anh các sách tôi viết và hai
bản dịch thơ lục bát Odyssée, Iliade của Homère, tôi viết
bài giới thiệu Thần Khúc của anh và hứa bổ túc
những sơ sót cho bản in lần sau và thử chuyển ngữ
ra thơ lục bát, công việc chưa xong thì anh đã qua đời.
Tôi tiếp tục công việc để tưởng nhớ về anh. Sự
học trên đời mênh mông như biển cả, tôi chỉ dám quan
niệm mỗi ngày mình đọc, dịch, viết là học, như bơi
thuyền trong biển học mênh mông,
Thật
khó khăn nếu phải sáng tạo bằng ngôn ngữ Việt một
thể thơ mới ba câu như Dante, thi ca Việt Nam có thể thơ
lục bát thích ứng với những truyện thơ dài, thật
tuyệt diệu, nguồn mạch vần điệu liên tục, tôi thử
diễn ca thành thơ lục bát, để Việt hóa bản dịch, tôi
sẽ tiếp tục chuyển toàn bộ tác phẩm vĩ đại này ra 14266
câu thơ thành thơ lục bát, và bổ túc những điểm sơ sót.
Tôi
dựa vào sách song ngữ Ý Pháp Dante La Divine comédie gồm
ba quyển L ‘enfer, Le Purgatoire, Le Paradise, nguyên tác của
Dante bản dịch, dẫn nhập và chú thích của Jacqueline
Risset, nxb GF Flammarion Paris 2001.
THẦN
KHÚC
NHỮNG
KHÚC CA THẦN DIệU
KHÚC
I
Dante
thấy mình lạc trong rừng tối tượng trưng cho sự lầm lạc
về đạo lý và tinh thần. Ba con dã thú chặn đường: con
báo, sư tử và sói cái tượng trưng cho ba đức tính: dâm
dục, kiêu căng và gian lận. Virgilo, thi hào La Mã, người thầy
thi ca của Dante xuất hiện dẫn Dante du hành sang thế giới
bên kia.
Nữa
đường đời thoáng qua nhanh,* (1)
Tôi
thấy mình lạc rừng xanh mịt mùng.*
Nẽo
về chính đạo mông lung,
Bao
điều cay đắng nói không nên lời.
Rừng
hoang hiểm trở núi đồi,
Bao
điều kinh hãi, bồi hồi xiếc bao.
Chết
khôn bằng, đắng cay sao ?
Những
điều trông thấy cùng trao tỏ bày.
Kể
cùng nhau mọi điều hay,*
Kể
làm sao được vì say giấc nồng. (10)
Lúc
xa chính đạo mơ mòng,
Thấy
mình bỗng tới dưới chân ngọn đồi.
Cuối
vùng thung lũng bên trới,
Đã
từng vò xé tim tôi hãi hùng.
Ngước
nhìn lên, mắt tôi trông,
Sườn
non rực rỡ ánh hồng rạng tươi.
Mọi
đường đi, lối tỏ soi,
Nỗi
niềm kinh sợ lòng tôi lắng dần.
Trái
tim như mặt hồ trong,
Suốt
đêm dao động mênh mông mệt nhoài. (20)
Như
người kiệt sức đi thôi,
Thoát
lên bờ ngóng trùng khơi chập chùng,
Ngoảnh
nhìn biển cả mênh mông.
Hải
hùng ngọn sóng cao dâng hiểm nghèo.
Lòng
còn run sợ biết bao,
Khi
nhìn lại quảng đường nào đi xa.
Mấy
ai từng dễ thoát qua,
Sau
khi yên nghỉ thân ta mệt nhoài.
Như
đi đường cát trắng dài,
Chân
phải vẫn dẽo hơn hoài chân kia.* (30)
Ngay
trên đỉnh dốc, ô kìa,
Một
con báo dữ lại vừa hiện ra :*
Bộ
lông vàng lốm đốm hoa,
Trước
tôi, đứng giữa lối qua, chận đường !
Tính
bài quay lại nhiều phen,
Bình
minh vừa rạng trời lên hồng hào.
Mặt
trời thay bóng vì sao,
Tình
yêu thần thánh khơi bao tốt lành.
Cho
tôi hy vọng trong lòng,
Với
con thú có bộ lông đẹp màu. (40)
Mùa
xuân êm dịu giờ đầu,*
Không
lâu chợt tới lo âu kinh hoàng !
Sư
tử xuất hiện thình lình,*
Phía
tôi chồm tới như hình tấn công,
Đầu
rướn cao, đói khát cuồng,
Đến
không gian cũng rợn cơn kinh hoàng.
Lại
con sói cái tiếp lên,*
Dáng
gầy gò vẻ thèm thuồng khát khao,
Làm
tôi điêu đứng biết bao,
Làm
tôi run rẩy lao xao rụng rời. (50)
Phát
từ đôi mắt đỏ ngời,
Chẳng
còn hy vọng lên đồi đứng trông.
Như
kẻ mê bạc tàn canh,
Hồi
đen thua sạch than van kêu nài.
Thú
kia cũng khiến lòng tôi,
Tiến
công tôi phía mặt trời lùi xa.
Khi
tôi tuột dốc sa đà,
Im
lìm lặng lẽ hiện ra một người.
Trong
vô biên hoang vắng đời,
Tôi
cầu xin xót thương tôi dù là:* (60)
"Người
còn sống hay hồn ma."
"Ta
là người, đúng hơn là người xưa,
Mẹ
cha dân Lâm Bác Đa,*(Lombardia)
Cả
hai cùng ở Man Tô Va quê nhà.*(Mantova)
Ta
sinh cuối thời Sê Da.*(César)
Triều
Âu Quốc chốn Rô Ma kinh thành.*(Auguste, Rome)
Thời
kỳ thần thánh giả danh,
Là
nhà thơ đó, ta từng ngợi ca
Con
An Chi hiếu thảo từ Troa,*(Anchise, Troie)
Ý
Long kiêu dũng chói lòa lửa dâng.* (Ilion) (70)
Còn
người lạc chốn đau thương,
Không
trèo lên núi phi thường huyền vi,
Khởi
nguồn cực lạc diệu kỳ ?
-"Phải
chăng danh Việt Sinh Thi ngài là ?*(Virgilo)
Cội
nguồn suối thánh sông thơ,
Mặt
tôi sung sướng say sưa đỏ bừng.
Ngài
là ánh sáng quang vinh,
Ngài
là thi sĩ tôi hằng kính yêu,
Bao
năm đèn sách bấy nhiêu,
Say
mê, mài miệt khiển tiêu thơ ngài, (80)
Ngài
là thầy dạy thơ tôi,
Nơi
ngài tôi học bao lời thanh tao.
Vinh
dự thay, phong cách nào,
Cứu
tôi, hiền giả thanh cao lẫy lừng.
Ác
thú làm tôi sợ run,
Làm
tôi dừng lại quay lưng trên đường."
"Hãy
tìm lối khác qua rừng,
Nếu
người muốn thoát chốn hoang dại này."
Thấy
tôi than khóc trả lời,
Loài
thú quái ác chẳng ai thoát mình. (90)
Chẳng
để ai sống trên đường,
Tấn
công cắn chết, xông lên thét gào,
Bản
tính độc ác biết bao,
Một
lòng ham muốn chẳng sao vơi dần,
Ních
đầy bụng, càng đói ăn,
Nhiều
con thú khác đã cùng kết đôi,
Nhiều
con đã đến để rồi,
Một
con thần khuyển đi đời đớn đau.
Đất
đai,
vàng bạc chẳng cầu,
Mà
vì tri thức nhiệm mầu tình yêu. (100)
Cho
một xứ sở thanh tao,
Cứu
tinh nước Ý công lao khiêm nhường,
Cam
Ninh tuẩn nạn đồng trinh,*(Camille)
Âu
Ri, Tuấn, Ních tử thương anh hùng,*(Euryal. Turnus. Nisus)
Đuổi
sói cái khỏi đô thành,
Đem
giam ngục tối, dục tình tiêu tan.
Đối
với người tốt nhất rằng :
Theo
ta về chốn vĩnh hằng an vui.
Người
sẽ nghe tuyệt vọng thôi,
Âm
hồn đau đớn chết thời thứ hai.* (110)
Vì
hy vọng một ngày mai,
Có
người vẫn sống an bài lửa dâng,
Sẽ
được lên cõi phúc hằng,
Nếu
người muốn chốn thiên đàng cõi trên.
Thì
ta sẽ gửi người quen,*
Anh
hồn xứng đáng khi chân giả từ.
Đấng
Thượng Đế ngự trên cao,
Đã
không muốn thấy ta vào chốn đây,*
Vì
ta chưa thuận luật Ngài,
Luật
Ngài thống lĩnh cõi trời Cao Xanh. (120)
Thiên
Đình vời vợi ngai vàng,
Phúc
thay những kẻ Ngài ban tuyển vào. "
Hướng
về Thầy tôi thỉnh cầu :
"
Hỡi Thi hào hãy nói câu giúp giùm,
Đấng
Thượng Đế tôi chưa quen,
Cầu
mong được thoát ngục hình nguy nan.
Dẫn
tôi đến cõi Thiên Đàng,
Cho
tôi thấy cánh cửa thần Thạch Ông.(Saint Pierre)*
Đừng
để tôi khổ vô vàn ".
Nhà
thơ cất bước, tôi chân theo người. (130)
CHÚ
THÍCH
Câu
1. Nửa đường đời : Dante hình dung đường đời như một
vòng cung, đim cao nhất 35 tuổi. Sinh. năm 1265 đến năm 1300
viết Thần Khúc tưởng tượng cuộc du hành xuống Địa Ngục.
2.
Rừng tối : Nghĩa bóng là sự lầm lạc về đạo lý và tinh
thần,
9.
Điều hay : hiểu được điều họa phúc, và ý nghĩa cuộc
đời nhân thế.
30.
Chân phải : quan niệm cổ xem chân trái vụng về hơn chân
phải.
32.
Con báo : tượng trưng cho thói dâm đãng.
41.
Mùa Xuân : Thời Trung Cổ tin Chúa tạo lập thế gian và khởi
đầu mùa xuân.
43.
Con sư tử : tượng trưng sự kiêu căng.
47.
Con sói cái : tượng trưng cho tính hà tiện, bủn xỉn. Ba con
thú : Báo, Sư Tử và Sói cái tượng trưng cho ba tội ác trong
địa ngục của Thần Khúc. Tính buông thả tà dâm, hung ác
và gian lận.
60.
Xin xót thương tôi : Dante dùng tiếng La Tinh để nói với
bóng ma : "Miserere di me".
63.
74. Virgilo Marone Publio, tên La Tinh Publius Virgilius Maro sinh năm
70 trước CN tại Mantova, mất ở Brindisi năm 19 trước Công
nguyên. Nhà thơ La Tinh tác giả thiên anh hùng ca Énéide. Kể
chuyện Énée, người sống sót sau trận chiến thành Troie,
dẫn dân chúng sang Ý lập thành phố Roma.
64.
Mantova(Man Tô Va) ở đông nam khu Lombardia (Lâm Bác Đa), bắc
nước Ý, thủ phủ là thành phố Milanno.
65.
Giulio Cesare (Roma 100 – 44 tr CN). Lúc Virgilio sinh thì César 31
tuổi.
66.
Augusto (Âu Quốc). Hoàng Đế La Mã (63 tr CN – 14 tr CN) cháu
ngoại Césare(Sê Da), có công lập trật tự vương quyền sau
một thế kỷ nội chiến. Hào quang củ thời đại này phản
ảnh trong tác phẩm của hai nhà thơ La Tinh nổi tiếng Virgilo
(70 – 19 tr CN) và Orazio (65 – 8 tr CN)
69.
Người con hiếu thảo Anchise(An Chi): tức Énéa(Ê Né), thủ
lĩnh Troie thành Ilion(Ý Long), anh dũng chống người Hy Lạp,
sau khi Troie thất thủ Énéa chạy sang lãnh địa La Mã .
74,
Virgilo, Virgile(Việt Sinh, Việt Sinh Thi): Ở thời Trung đại
được tôn sùng như một nhân vật huyền thoại, một hiền
triết, một tiên tri. Đối với Dante trong Thần Khúc còn là
biểu tượng cho chân lý nơi trần thế.
103.104
Cammilla, Eurialo, Turno, Niso (Cam Minh, Ô Ri, Tuấn, Ních): Tên những
nhân vật trong tác phẩm của Virgilo . Dante quan niệm sự hy
sinh hai phe đều cần thiết cho sự xuất hiện Đế Quốc La
Mã.
110.
Chết lần thứ hai: Theo tín điều đạo Ki tô, những người
đã phạm tội ở dương gian thì âm hồn sẽ phải chịu tội
ở địa ngục, giống như chết một lần thứ hai.
115,
Virgilo báo trước sẽ xuất hiện một anh hồn cao cả tức
Béatrice (Bích Thi) sẽ xuất hiện dần đường cho Dante đi
tiếp lên thăm cõi Thiên Đường.
118.
Virgilio: Vì sinh trước Chúa Jésus, không qua phép rửa tội
đạo Ki Tô nên không đặt chân lên Thiên Đường.
128.
Thánh Pierre (Thạch Ông), môn đệ chúa Jésus, thành Đức Giáo
Hoàng thứ nhất, bị chết đóng đinh ngược đầu, giữ chìa
khóa mở cửa Thiên Đường.
Phạm
Trọng Chánh
Tiến
Sĩ Khoa Học Giáo Dục Viện Đại Học Paris V.
Tác
Phẩm: Hồ Xuân Hương nàng là ai ? Nguyễn Du Mười năm gió
bụi và mối tình Hồ Xuân Hương. Truyện thơ Odyssée (12110
câu lục bát). Sử Thi Iliade (16793 câu lục bát). Tự Điển
Tình Yêu bằng thơ tình Xuân Diệu (toàn bộ di cảo do Xuân
Diệu ký thác) Thơ tình Nhất Uyên (Huy Cận, Xuân Diệu đề
tựa). Giáo Dục Việt Nam thời Pháp thuộc. Giáo Dục Miền
Nam Việt Nam 1954-1975. Cánh chim từ vùng lửa đỏ, (thơ Nhất
Uyên Nhạc Tôn Thất Lập). Bóng Thời Gian, Thời Gian ta mãi
mãi còn xanh (với Nguyễn Đăng Hưng). Chiêm Bao Trắng. Ngô
Thì Nhiệm Phan Huy Ích Cúc Thu Bách Vịnh, Ngô Thời Nhiệm
Hoàng Hoa Đồ Phả,, Văn Chương và nhân vật lịch sử
Trung Quốc qua Bắc Hành Tạp Lục của Nguyễn Du.
|