Nói Cẩm Lệ, nhớ ngay xứ Huế
Thuốc lá một thời, các o mệ phong lưu
Khăn san quấn cổ mỹ miều
Và tàn thuốc trét lên tường sảng khoái

Nhắc đến thuốc lá Cẩm Lệ, khá nhiều người liên tưởng và hình dung đến điếu thuốc gắn trên môi màu đỏ ăn trầu hay một chút son kiêu kỳ nào đó, của các o các mệ quan liêu quí tộc Huế... cùng với truyền thuyết khi hút xong... mẩu cuối, được các mệ trét lên tường, và được coi như một tác phẩm điệu nghệ một cách cao sang quyền quí

.. Nhưng kỳ thật, cách nay khoảng hơn một thế kỷ, người Huế, đâu chỉ là các o các mệ, mà giới lao động, nông dân, các cậu mợ, thầy cô, ông già bà lão, đến giới quí tộc, ai cũng ghiền một loại thuốc lá gọi là thuốc Cẩm Lệ.

Vậy Cẩm Lệ là thuốc gì? Nó ra sao? Và đặc biệt như thế nào mà nhiều người yêu chuộng, và ghiền.. đến nỗi Cẩm Lệ đi vào đời sống quần chúng đông đảo như vậy?

Trước hết Cẩm Lệ là loại thuốc rời - nghĩa là muốn hút nó, người hút phải vốc một nhúm thuốc, quấn vào giấy quyến, chứ không quấn sẵn thành điếu như trong bao thuốc lá thường thấy

Giấy quyến là giấy gì? - Là loại giấy trắng mỏng mịn, cắt rập sẵn theo khuôn khổ nhất định, dùng riêng cho việc vấn những sợi thuốc rời,

Những điếu thuốc vấn bằng tay này, không tròn trịa chặt chẽ và ngay ngắn đều đặn như điếu thuốc quấn bằng máy trong bao thuốc lá (cigarette)

Khi vốc một nhúm thuốc quấn vào giấy quyến như vậy, vấn xong, thè lưỡi liếm dọc theo mẩu giấy quyến để hai mép dính vào nhau, nhìn điếu thuốc trông như cái kén sâu kèn.

Người nông dân hay người lao động, vấn điếu thuốc to bằng ngón tay. Người trí thức hay sang trọng, thì vấn điếu thuốc nhỏ nhắn thanh cảnh, chỉ như cái kén con sâu.

Người hút chỉ bập bập chừng 3 phần tư điếu, phần còn lại kể là tàn thuốc, trông dẹp lép, họ dán lên cột nhà, hay dán dưới phản gỗ (bộ ván)....

Người nghèo không tiền mua thuốc, đi lột những tàn thuốc trét trên tường, gom chừng 3 hay 4 cái tàn, thì quấn được một điếu, bập bập cho đỡ thèm

Ghiền thuốc đi gom những cái tàn
Vấn thành một điếu để làm sang
Hít vào cho đỡ cơn thèm thuốc
Người tù cải tạo một dạo cũng lang thang như vầy.

Có điều là các người tù cải tạo sau 75 thì thảm hơn vì đói cả cơm lẫn thuốc, lẫn đói khát cả tự do nhân quyền

Ngươi tù cải tạo đói cơm
Lại thêm đói thuốc như đờn không dây
Rừng sâu lao động mỗi ngày
Tư tưởng giam hãm cả ngày lẫn đêm
Trí thức bị quản thúc tủi hờn
Vì tai kiếp của quê hương nước nhà.

Thuốc Cẩm Lệ không chỉ nổi tiếng ở Huế, mà tiếng tăm lan xa tới Quảng Trị, Quảng Bình vào tận Quảng Nam, Quảng Ngãi

Mỗi khi có dịp đi Huế hoặc có ai đi Huế, người ta gửi mua vài lạng thuốc Cẩm Lệ, và coi đó là món quà quí

Tuy Cẩm Lệ mua ở Huế, nhưng không trồng ở đất Huế - Mà thuốc ngon trồng tại đất Quảng Nam, thứ thượng hảo hạng thì trồng ở làng Cẩm Lệ

Nhiều người bảo đất Cẩm Lệ Quảng Nam trồng được cây thuốc ngon, nhưng thuốc lại nổi tiếng ở xứ Huế, đây cũng là một điều nghịch l‎ý

Và nơi bào chế để thành sản phẩm ngon đặc biệt, thì lại là xứ Huế.

Cho nên quá trình khá phức tạp: trồng cây thuốc, hái lá thuốc, hong phơi khô xong, đóng thành kiện, rồi các kiện lá thuốc Quảng Nam, phải gửi ra Huế, nơi có kỹ thuật chế biến riêng để thuốc có hương vị, có phẩm chất độc đáo không nơi nào có, và để ngẫu nhiên trở thành sản phẩm qu‎ý mang danh: Cẩm Lệ Huế.

Thật ra, không phải ai ở Huế cũng bào chế được - Người đầu tiên tìm được phương thức bào chế độc đáo ngon nổi tiếng đến bây giờ, mà những ông già bà cả ngoài tám mươi vẫn nhắc đến tên, người đầu tiên đó là Bà Cửu Mai, người làng Vân Thê

Vài chục năm sau, một số người bắt chước làm theo, cũng nổi tiếng, trong số có một bà mà thời đó gọi là Bà Cửu Ới, ở Gia Hội. đầu đường Bờ Hột Mát, ngày nay là đường Bạch Đằng - Ngôi nhà số 10 đường Bạch Đằng, chính là gốc gác gia truyền nghề thuốc Cẩm lệ

Để trong một số báo của trường Quốc Học Đồng Khánh Huế hồi đó, có một câu vè dí dỏm độc đáo về bà Cửu Ới như thế này:

"Bà chi tên tuổi thường kêu/ Văn giai cửu phẩm bạn nhiều mụ tra
Bảng đề trước chợ Đông Ba/ Phì phèo, bập bập, ai qua cũng dòm
Bảo Thắng đối lại chưa tròn/ Tên Bà Cửu Ới khó quên lạ kỳ
Thuốc Cẩm Lệ Huế mềm lạ chi/ Đông Ba dừng lại một khi
Mua vài ba gói mệ, dì hút chơi"//

Ới là tiếng gọi miền trung
Nghe âm thanh ấy chập chùng mến thương
Bây giờ xa cách viễn phương
Nhắc về tiếng Huế nhớ thương chập chùng
Nhớ chi nhớ lạ nhớ lùng
Phát âm trọ trẹ mịt mùng gió mưa.

Qua đời con, là chị Hàm ở Trần Hưng Đạo, cùng làng Vân thê với bà Cửu Mai. vì cùng làng nên chị này làm theo công thức của bà Cửu Mai.

Sau đó có bà Bửu Hoàng ở cửa chợ Đông Ba là cháu bà Cửu Mai.

Rồi tới mụ Thôi ở gần đường Ngự Viên. Rồi cô Phòng ở Đông Ba. Cô Châu ở An Cựu... đều là thế hệ sau của bà Cửu Mai

Sang đời thứ tư thì bỏ nghề, vì các con cháu học hành, lấy vợ chồng xa, làm các ngành nghề khác... nên không tiếp tục theo nghề làm thuốc Cẩm Lệ.

Thuốc Cẩm Lệ gốc từ Quảng Nam, du nhập vào Huế ở thế kỷ 19 - Giới phụ nữ rất ưa chuộng

Dạo ấy chốn phồn hoa đô hội của thành nội Huế, chủ nhân tiệm thuốc lá Cẩm Lệ, được gọi một cách thân thiết và đơn giản là Thuốc lá Cẩm Lệ Bà Cửu Ới.

Bà này bán một loại thuốc có màu đen đen, mùi thơm thơm, rờ vào sẽ thấy những khoanh tròn nhẵn như mình rắn. Dùng dao thật bén, cắt ra thành khoanh, thấy càng đẹp mắt và dường như được tăng thêm phẩm chất... bới bới cho nó rời ra, vấn vào giấy thuốc, hút một hơi thật sâu vào phổi, sẽ thấy hương thơm đậm đà của vị thuốc nằm trong đó... Đã đời !!

Hít vào đến tận châu thân/
Ngất ngây ngây ngất đến mười phần
Lâng lâng nhè nhẹ nhắm đôi mắt
Hồn lạc dương trần cõi phù vân.

Thuốc lá Cẩm Lệ bán mua theo cân lạng - Khi mua được bà bán chỉ cho cách giữ thuốc luôn có độ ẩm không bị khô.

Độ ẩm đó chính là vị thơm ngất ngây của thuốc, cho các o mệ thêm say thêm ghiền.

Kèm theo cân lạng thuốc, được kèm theo giấy quyến. Ví dụ mua 1 lạng thuốc, sẽ có 10 xấp giấy quyến. Hai lạng thì số giấy quyến nhiều hơn lên.

Giấy quyến được gói trong lá chuối, để thêm phần ly kỳ và lịch sự hơn lgói trong giấy báo. Và đó cũng là nét đặc thù lịch lãm của cửa hàng Thuốc Lá Cẩm Lệ Bà Cửu Ới.

Giấy quyến được rọc sẵn, chiều dài tùy thuộc nơi sản xuất, một dung giấy có thể quấn được chừng 5 hay 6 điếu.

Người hút tự tay vấn mới đúng là một giá trị hoàn chỉnh của sự hút Cẩm lệ. Điếu thuốc loe ra như cái sâu kèn, người ta ngậm vào đầu nhỏ, châm lửa nơi đầu lớn - Và xem sự vấn thuốc là một nghệ thuật tinh tế, một điếu thuốc đẹp là điếu thuốc phải hài hòa cân xứng, thế mới đúng là người sành điệu

Thưởng thức thuốc lá Cẩm Lệ, tùy người - Có người ngay khi thức dậy, bên tách trà thơm, thong thả vấn từng điếu bỏ vào cái hộp nhỏ

Cái hộp đựng thuốc hoặc bằng bạc, hoặc mạ vàng sang trọng -

Và thuốc vấn sẵn là chỉ để hút trong một ngày. Qua ngày sau thuốc hết mùi mất ngon

Phong thái vấn sẵn để vào hộp, là một phong cách suy tư mơ màng trầm tưởng, đó là sự hưởng thụ trọn vẹn về cái miếng ngon ở đời

Phụ nữ Huế thời ấy, nhất là những mệ lớn tuổi, từ mợ ấm, đến người nông thôn lao động

Hút thuốc Cẩm Lệ được coi là một hưởng thụ trong cái riêng tư quyền qu‎ý, và hút thuốc trở thành một nhu cầu chốc lát, là một thoáng mong manh đến tuyệt vời.

Thuốc lá cẩm Lệ bà Cửu Ới một thời đã là chất xúc tác tạo cơ duyên cho câu chuyện thêm rôm rả - Hoặc khi một mình trầm ngâm với khói thuốc, sẽ thấy tâm hồn ngất ngây hơn, trầm lắng hơn và thú vị hơn

Trong dòng sâu lắng đắm chìm
Tâm hồn thú vị chờn vờn thế nhân
Lăng xăng ở chốn hồng trần
Quanh co mấy nẻo phù vân mệt nhoài
Tà dương bóng xế non đoài
Loanh quanh vơ vẩn trần hoài vắng tanh

Phụ nữ Huế, nổi tiếng kín cổng cao tường, thâm trầm kín đáo và họ hãnh diện về gia phong lễ giáo của một xứ sở coi là di sản một thời lễ lạc cung đình. Họ hãnh diện vì dòng dõi Tôn Thất, Công Tằng...vv

Trong phụ nữ Huế, tiềm ẩn có cả phong ba tai họa xa xôi diệu vợi u huyền không biết trước

Núp sau vành nón che nghiêng
Là đuôi con mắt như thuyền đêm trăng
Lẳng lơ hơn cả chị Hằng
Khuôn vàng thước ngọc gió trăng bay vèo
Nói thì ngọt lịm trong veo
Ruồi sa hũ mật chết queo đầy đường

Tâm tình họ thu hẹp và đầy hãnh diện, để luôn nghĩ mình cao như núi, mênh mang chao lượn như làn sóng vượt bờ kiêu hãnh ngất trời xanh.

Tay che vành nón ngang trời
Các O xứ Huế miệng cười xinh xinh
Phong lưu đa cảm đa tình
Ngọt ngào đầu lưỡi giết mình không dao
Gái Huế ăn nói ngọt ngào
Ai mà hảo ngọt .. té nhào ngay thôi
Trọ trẹ huyên thuyên khéo tận trời
Rất thực tế nhưng giả mây trời xa xôi

Hình ảnh các mệ, tay cầm điếu thuốc Cẩm Lệ, mắt mơ màng nhưng đầy quyền uy, gác tay lên cạnh hộp thuốc mạ vàng, khảm bạc. Ngón tay út cong lên quyền qu‎í, môi đỏ và xỉa thuốc qua hai hàm răng khít rịt, chập chờn là đà say say trong hơi thuốc Cẩm Lệ đương thời, thét bảo gia nhân pha trà dâng nước quyền uy tột đảnh

Và đó là người Huế với vùng đất sản xuất ra cây thuốc Cẩm Lệ trong kỹ nghệ thuốc lá.

Nói đến Huế bao giờ cho hết
Gái đa tình, trai cũng trai lơ
Địa linh nhân kiệt ban sơ
Trai xứ Huế làm thơ số một
Gái xứ Huế đừng tưởng rằng ủ dột
Lãng mạn âm thầm ngơ ngác giả nai
Liếc đuôi con mắt thật dài
Tiếng oanh thỏ thẻ thiên tai chết người

Thêm điếu thuốc Cẩm Lệ gắn trên môi, tạo cho các o các mệ tăng thêm hãnh diện vì phong thái quan liêu kiểu cách của xứ mình.

Thuốc Cẩm Lệ là sản vật được góp mặt vào các chủng loại thuốc lá thơm ngon trên toàn quốc

Thuốc Cẩm Lệ sản xuất tại Cẩm lệ, Hòa vang. Là một đặc sản xưa nay được nhiều nơi ham chuộng và ca ngợi

Cũng là một điều khó hiểu mà một đôi người đặt câu hỏi: - Rằng xứ Huế là xứ phong kiến và khắt khe cổ hủ, con gái kín cổng cao tường, tiết hạnh khả phong, công dung ngôn hạnh, tam tòng tứ đức, ra vào khép nép, là kim chỉ vá may và thơ văn lãng mạn .vv... Vậy sao từ thuở rất lâu, rất xưa còn cổ lỗ, mà người xứ Huế không lên án đàn bà hút thuốc ? - Có phải chăng dư luận chỉ chấp nhận đàn bà Huế hút thuốc Cẩm Lệ mà thôi?

Phong kiến đa đoan của một thời
Huế buồn Huế đẹp ánh chiều rơi
Đoan trang khép nép người thục nữ
Say khói là đà một cuộc chơi

Chứ ngay thời hiện đại, cái nhìn hẹp hòi theo quan điểm đông phương khi nhìn người đàn bà cầm điếu thuốc, nó vẫn dường như sao sao ấy

Một chút gì chưa quen, một chút gì như phóng túng, chịu chơi, một chút như thoát ra ngoài khuôn khổ bình thường của nữ giới

Vậy mà phụ nữ Huế ngày ấy, thản nhiên hút thuốc Cẩm Lệ ngay trên đất thần kinh Huế, một vùng đất cổ kính, quan liêu phong kiến, lại được tôn vinh, nể nang thưởng lãm, không một lời chê bai dèm xiểm hay chi chi cả

Sự đời cũng khó lạm bàn
Rất là khó hiểu đa mang làm gì
Các nàng xứ Huế kiêu kỳ
Mang dòng Tôn nữ mặt thì hất cao
Đền đài vua chúa rạt rào
Thâm cung bí sử phong cao nguyệt lầu .

Và người ta làm một cuộc khảo sát về kỹ nghệ thuốc lá Cẩm Lệ, xem tại sao nó được ham chuộng như vậy

Một nhận xét khá xác đáng cho rằng, là do các yếu tố về:

-1/ chủng loại (giống),

-2/ thổ nhưỡng (đất)

-3/ Kỹ thuật cổ truyền.

Một số nơi khác trong tỉnh Quảng Nam, cũng thử trồng, nhưng cây thuốc không đạt được phẩm chất như ở vùng Cẩm Lệ.

Và bước đầu khảo sát về Cẩm Lệ - Theo Phủ Biên Tạp Lục toàn tập của Lê Qu‎ý Đôn, Cẩm Lệ là một xã trong mười tổng của Lỗ Giản, huyện Hòa vang, phủ Điện Bàn, được ổn định vào thế kỷ 18

Đơn vị xã Cẩm lệ tồn tại đến nửa đầu thế kỷ 20 - Ngày nay về mặt hành chánh, xã Cẩm Lệ không phân thành ranh gới như xưa nữa, nhưng danh xưng vùng Cẩm Lệ vẫn còn và vẫn được người dân nói tới để chỉ những vùng đất gồm thôn Bình Thái và, những vùng đất kế cận như thôn Phong Bắc thuộc xã Hòa thọ, Hòa Thọ Vang

Loại thuốc trồng ngắn ngày này được người Cẩm Lệ trồng sớm - Từ ngày ươm hạt đến ngày thu hoạch là 150 ngày

Thời vụ thích hợp nhất, tức là vụ mùa, được giới hạn từ tháng 8 đến tháng 12 âm lịch, cũng có khi trồng muộn hơn chừng một hay hai tháng -

Thời gian này là thời điểm thuận lợi vì là lúc khí hậu Quảng Nam ôn hòa (nhiệt độ từ 20 đến 24 độ C) và ít mưa lớn ảnh hưởng đến việc cây trồng.

Hơn nữa, ngoài việc thời khí và mưa gió ảnh hưởng vụ màu, thì sau vụ mùa công nhân còn dùng cho mùa lúa, đầu tư vào việc trồng thuốc

Và thuốc lá ngắn ngày này, khác với cây thuốc ở các vùng khác trong tỉnh Quảng Nam.

Cây ở các vùng Quảng Nam có dáng to, cao hơn 1m5. Tàu lá dài rộng và dòn, kích thước mỗi lá thường là 0m6 x 0m3).

Cây thuốc lá Cẩm Lệ tầm cao vừa phải, khoảng 1m, mảnh mai, tàu lá thon nhỏ, khá dày, bóng và đều đặn, mềm dẻo, cuống lá ngắn, không có tai lá hai bên, kích thước lá chỉ chừng 0,2 x 0m8.

Thổ nhưỡng khác nhau, lá khác nhau
Lá thuốc Cẩm Lệ dáng màu bóng trơn
Thân mảnh mai thon gọn hơn
Cuống lá thì ngắn gió vờn nhẹ đưa.

Nhiều gia đình nông dân ở Cẩm Lệ chuyên vào việc trồng thuốc và đi bỏ thuốc (bỏ mối), bán thuốc, cho những lái buôn theo tuyến đường từ quảng Trị vào

Các gia đình có truyền thống trong nghề trồng thuốc lá ở đất Cẩm Lệ đều cho rằng giống thuốc lá của họ còn tới nay là do sự bảo tồn nguyên vẹn, tức là không lai tạo, không lai giống

Đó là một loại giống đặc sắc được cha ông họ đưa từ các tỉnh miền bắc mang vào từ quá khứ khai hoang lập nghiệp

Từ quá khứ khai hoang lập nghiệp
Được bảo tồn cho đến bây giờ
Giữ từ cái thuở ban sơ
Không hề thay đổi không mơ mộng đời
Mà thành Cẩm Lệ ai ơi
Nổi tiếng mùi vị tuyệt vời rất ngon .

Dần dần việc chọn giống qua các mùa, và bảo quản hạt giống trở thành rất cẩn thận của người dân Cẩm Lệ và nó là yếu tố bền vững giúp việc tạo nên nét đặc biệt của nơi đất có tên Cẩm Lệ .

Quảng Nam có nhiều vùng đất nổi tiếng nhờ cây thuốc lá

Tam Kỳ có làng Trường Xuân. Hòa Vang có làng Thanh Qu‎‎ýt, chế biến và buôn bán thuốc, nay đã đi dần vào quên lãng vì nhiều l‎ý do

So với những vùng đất khác, huyện Hòa Vang, cũng như các nơi khác trong tỉnh Quảng Nam, thổ nhưỡng vùng Cẩm Lệ có lẽ đựơc thiên nhiên ưu đãi về thành phần chất khoáng và những vi khuẩn thích hợp cho quá trình sinh trưởng và phát triển cây thuốc lá

"Cẩm Lệ nổi danh đất Cồn Mô/ Ba Yên, hoa khói lừng Thanh Qu‎ýt"

Với địa thế tương đối cao, diện tích đất pha cát khá nhiều và hơi xa nguồn nước, nên người dân biết tận dụng để trồng thuốc lá

Nghĩa là đất trồng thuốc phải hơi xa nguồn nước
Đất trên cao và pha cát ôn hòa
Chất khoáng vi khuẩn đậm đà
Để cho lá thuốc mượt mà thơm ngon

Có người hỏi "Tại sao có tên thuốc lá Cẩm Lệ"?

Một lão nông kể là: "Ngày xưa dân làng Thanh Qu‎ý‎‎t thì đông, nhưng ít đất, nên dân làng phải đi thuê đất để nới rộng đến gần Cẩm Lệ ngoại vi Đà Nẵng - Mà Cẩm Lệ nổi tiếng thuốc ngon, nên lấy đó làm thương hiệu"

Khi việc trồng thuốc chưa phổ biến, những gia đình mới chập chững vào nghề, chỉ trồng trong vườn nhà, chừng vài trăm gốc, càng về sau khi biết địa thế đất có vẻ thích hợp cho việc trồng cây thuốc lá, họ mở rộng diện tích trồng xa nhà với số lượng nhiều hơn, gọi là để phụ kế sinh nhai

Theo kinh nghiệm, những người trông cây thuốc ở Cẩm Lệ quan trọng việc chọn đất và sửa soạn cho đất trước khi bắt tay vào việc

Tuy biết đất trồng thuốc là đất pha cát và cần độ thoáng để giữ màu, nhưng người trồng thuốc phải trồng cách năm, tức là một năm một vụ và sau đó phải cho đất nghỉ dưỡng sức một hai năm mới trồng trở lại. Nếu tiếp tục trồng không cho đất nghỉ thì cây thuốc sẽ bị chật chội không tốt

TRước đây người ta hay nhắc đến những địa danh nổi tiếng như: Gò Mô, Cây Cốc. - Ở nơi này mỗi nhà trung bình trồng từ 3.000 đến 5.000 cây.

Những gia đình chuyên nghiệp thì trồng số lượng nhiều hơn, có thể lên tới 10.000 cây hoặc hơn

Ngày nay việc trồng thuốc lá lan rộng sang Cẩm Hòa, Gò Theo...

Cho thấy vấn đề thổ nhưỡng được coi là một trong những yếu tố quan trọng cho việc trồng cây thuốc lá, sau đó lã kỹ thuật cổ truyền cộng với kinh nghiệm nghề nghiệp được tích lũy nhiều năm

Để tiến hành việc trồng thuốc, người dân Cẩm Lệ chuẩn bị tỉ mỉ từ khi dọn đất, ủ phân, và công việc này được bắt đầu vào từ tháng 7 âm lịch.

Đất cầy cuốc tơi xốp và cào bằng phẳng. Vấn đề phân bón cũng chú ‎ý ngay từ đầu và trong suốt thời gian trồng, để cây thuốc không bị quắn rễ hoặc cháy lá sau mỗi thời kỳ bón phân

Thiếu phân không đủ lớn
Thừa phân cũng úa tàn
Cũng như trẻ nhỏ trần gian
Ăn thiếu đèo đẹt, ăn tham thì phì
Cây phì là cây bỏ đi
Cháy lá quắn gốc còn chi mà dùng.

Trứơc đây người ta dùng phân bò hoặc phân heo để ráo nước tiểu, ủ với nhiều loại lá cây rừng trong vòng từ 2 đến 3 tháng cho rã mục.

Thêm vào đó là tán nhỏ bánh dầu thành bột như cám để kết hợp với phân chuồng, bón cho cây thuốc theo liều lượng nhất định trong 3 thời kỳ đầu, gọi là : Nước nhất, nước nhì và nước phụ ... kèm với phân bón và việc ươm hạt giống

Nhất nước nhì phân, tam cần, tứ giống
Đó là điều thiết yếu trồng cây
Giống ngừơi, giống vật, giống cây
Giống nào cũng phải cho hay cho tròn
Giống mà còi cọt héo hon
Làm sao cho được vuông tròn về sau.

Muốn việc trồng thuốc đúng mùa, ngay từ đầu tháng 8 âm lịch, người ta bắt đầu ươm hạt giống - Khâu này đòi hỏi cận thận mới tạo được giống tốt cho cây trồng về sau.

-1/Trước hết, dựng cái chòi nhỏ 6m-8m, có mái che, xung quanh đan nan tre mắt cáo chặt chẽ vừa phải, tưới nước ẩm

Sau đó lấy hột giống đã giữ kỹ trong các lọ tẩm tro bếp, cho vào rổ, rây đều lên mặt đất. Sau đó lấy lá chuối hay lá dừa phủ lên 20 đến 25 ngày

Khi cây thuốc lên cao chừng 2 - 3cm và ra lá nhỏ.

Bỏ lớp lá chuói hoặc lá dừa phủ trên, làm thành cái hoẵng nhỏ hình trụ, bên trong có phân bò khô mịn +đất bột tỉ lệ 50-50%. Bứng nhẹ cây thuốc con để vào trong cho cây mọc thẳng.

Sau đó xếp những cây con vào những cái trành (khay gỗ hay nan tre), để tiện di chuyển nếu có nắng gắt hay mưa to trong vòng 10 - 15 ngày.

Khi cây ươm cứng cáp, có chừng 5 lá nhỏ thì đem trồng xuống đất đã chuẩn bị trước, bước này gọi là nước nhất.

Khi trồng xuống đất, phải tháo những cái hoẵng và đặt cây giống xuyên xuống đất để cho rễ khỏi quằn vì độ phân lót. Mỗi cây được trồng trên một mô đất nhỏ để tránh đọng nước. Mỗi cây cách nhau khoảng nửa mét. -

Sau 20 ngày, cây thuốc cao 3 tấc (0,3m), người ta tính ngày và đếm lá cây để chăm bón cây thuốc theo 3 thời kỳ : Bón phân - tưới nước - bắt sâu

Mỗi thời kỳ đòi hỏi chăm sóc công phu khác nhau, cộng với phương pháp kỹ thuật khéo léo để cây thuốc lớn và lá thuốc mượt mà lành lặn.

Ươm cây cũng giống nuôi con trẻ
Phải siêng năng chăm bón vỗ về
Dõi theo từng bước chân đi
Để cho lá thuốc được thì tốt tươi//.

Sang thời kỳ bón nước: Để cây phát triển hoàn chỉnh về bộ rễ, người ta không trộn hai thứ là phân chuồng và bánh dầu nữa, mà phải bới đất quanh gốc cây, cho bánh dầu mịn quanh cây và vun đất như hình mu rùa và tưới cách ngày.

Ở thời kỳ này, một ngàn cây thuốc thì tối đa 4 gánh phân (200kg) và 10 tấm bánh dầu (25kg)

Chừng 20-25 ngày, tiếp tục bón nước phụ cho cây - Đây là lúc cây thưốc đã khôn, rễ lớn nhanh và bắt đầu đâm đọt, đâm nhánh. Cũng là lúc cây thuốc ăn phân nhiều nhất, vì vậy phải dồn công chăm sóc chu đáo

Lượng phân cần thiết cho 1000 cây là 30 gánh phân chuồng (1500kg) và 24 tấm bánh dầu (60kg). Trong kỳ cây đâm đọt phải bắt sâu giữ đọt để cây phát triển chiều cao.

Sau 15 ngày bón phân, đếm lá dài kể từ gốc, để tính chiều cao của cây. Cây đâm chừng 3 chồi, hoặc cây mạnh thì chừng 4-5 chồi..., tưới nước thường xuyên ngày 1 lần

Cây đâm chồi đọt phải bắt sâu
Tưới nước thường xuyên để đậm màu
Lại thêm phân bón và đếm lá
Để tính chiều cao được nông sâu

Ngừơi ta bắt sâu bằng cách lăn cục hồ dẻo bằng bột sắn lên mặt lá thật nhẹ nhàng . Suốt 8 tháng kể từ khi đặt cây giống xuống đất - Bây giờ mới là thu hoạch lá thuốc

Trước đây người ta thu hoạch một lượt, nhưng sau này phân loại lá thuốc,

Truớc hết lấy lá trên chồi còn xanh tươi - cầm gần cuống giựt ngược lên, tránh chồi khỏi bị xước vỏ. Lá chồi này được xếp loại nhất, được để riêng ra. Mỗi cây cho chừng 20-25 lá chồi nhất.

Tiếp đến là ngắt loại lá ôm chồi (lá này xếp loại 3).

Đến lá dưới cùng của chồi, gọi là lá sai, được xếp loại 2.

Chỉ trong nghề mới hiểu nghề
Lá nào ngon dở nhà nghề mới hay
Lá chồi lá nách lá sai
Loại ba loại một loại hai khác tiền.

Để tận dụng tối đa chất dinh dưỡng trong lòng đất. Người ta thu hoạch thêm các lá nhỏ và kém phẩm chất, cũng được nhiều và được gọi là tu thuốc nhánh.

Bước vào những ngày chuẩn bị Tết cổ truyền, là những ngày dân làng Cẩm Lệ bận rộn với việc làm thuốc - Nhà nào trồng thuốc nhiều thì mướn người trong làng hoặc mướn con cháu, lo việc tuốt nan, xâu lá, phơi lá, hứng sương, đẩy thuốc.... Mọi công việc đều làm bằng tay rất tỉ mỉ tẩn mẩn và nhẹ nhàng

Quí nhất vẫn làm bằng tay
Thủ công kỹ nghệ chiều say nắng hè
Con gà nó gáy bờ tre/
Người dân Cẩm Lệ lập lòe niềm vui.

Cật tre chuốt sao cho tròn, nhỏ, dài chừng sải tay để xâu được từ 100 đến 150 lá làm thành một chả thuốc.

Các chả thuốc được treo chỗ thoáng gió trong nhà cho se lá, rồi mới đem phơi 4-5 lượt nắng to, để lá thuốc khô đều và ngã sang màu vàng đỏ hung hung

Những người trồng thuốc lâu năm, cho rằng phải trở lá thuốc cho đủ nắng và thoáng, thì mặt lưng của lá mới có màu nâu gụ như màu đất ướt, mặt trong sẽ có màu vàng như màu gạch nung già, thì mới là thuốc ngon

Đó là đợt phơi đầu. Đợt sau phơi sương đêm cho lá thuốc mềm và giữ màu. Phơi đợt sau cùng là vuốt lá thuốc cho phẳng theo từng chả thuốc tức là từng xâu.

Mỗi chả thuốc được đẩy vuốt xong, các đầu lá được ghim dính vào nhau như hình tam giác, như hình bánh pháo, tiện cho việc cất giữ và buôn bán.

Coi như kết thúc một qui trình trồng thuốc của người dân Cẩm Lệ

Các xâu lá gọi là từng chả. được sử dụng ngay tại địa phương hoặc đem trao đổi với các nơi dưới dạng đếm lá hoặc đếm từng chả mà giao hàng

Những chả thưốc như vậy được các nhà quyền quí coi như món hàng có giá trị buôn bán trong những ngày lễ lạc.

Các tay lái buôn từ các nơi như Quảng Bình Quảng Trị hay kinh đô Huế tìm về Cẩm Lệ để hỏi mua lá thuốc

Trao nhau từng bánh thuốc thơm
Các nhà giàu có bán buôn giao tình
Con buôn tìm đến tận vùng
Quảng Nam Cẩm lệ mưu sinh kiếm lời.

Trong một thời gian dài, thuốc Cẩm lệ được đa số người già các địa phương lân cận biết đến và sử dụng hàng ngày, cả lúc làm việc và cả lúc nghỉ ngơi.

Nó trở thành tập quán mà người già cất giữ trong túi khi ra khỏi nhà.

Các cụ kể hút thuốc Cẩm Lệ coi như một thú vui tiêu khiển nhàn tản thú vị. Người giàu thì phong cách cầu kỳ hơn, và hút nhẩn nha hưởng thụ hơn.

Hưởng thụ nhàn du ở cuộc đời
Phút giây tiêu sái thật buông lơi
Trăm năm trần thế tìm khoái cảm
Dù chút phù du cũng một đời
Dĩ vãng giờ tìm trong dĩ vãng
Nhớ Bà họ Cửu tuyệt vời năm xưa/.

Khoảng 30 năm nay, nghề thuốc Cẩm Lệ ở Huế thất truyền.

Thuốc lá Cẩm Lệ không còn huy hoàng bày ở các cửa tiệm chợ Đông Ba.

Những người bán thuốc ở Huế không còn nữa

Thuốc Cẩm Lệ Bà Cửu Mai, Bà Cửu Ới... một thời rôm rả. Nay may ra xuất hiện trong dịp lễ tết hay cúng bái của những người Huế cổ kính

...Còn chăng là k‎ý‎ ức của nhạt nhòa xa lắc

Qua rồi một thuở vàng son
Nhớ thuốc Cẩm Lệ là còn nhớ quê
Huế của hoàng kim thật não nề
Nhớ về nơi ấy lòng tê nỗi buồn.

Bây giờ mọi người hút thuốc điếu bán sẵn trong gói gọi là thuốc lá (cigarette). Tiện lợi, không phiền phức, không vấn từng điếu như cái sâu kèn nữa, mua đâu cũng có.

Nhiều người còn tơ tưởng hương vị độc đáo của Cẩm Lệ đã qua đi hơn trăm năm - Để nhắc đến Bà Cửu Mai, Bà Cửu Ới của làng thuốc Cẩm Lệ một thời nhiều người say đắm ....

Dù món này rất hại sức khỏe, nó gần như là một loại thuốc gây nghiện, nặng hơn thuốc lá điếu, nặng hơn cả thuốc lào

Cái nào gây nghiện cũng đê mê
Ghiền để quên đi cuộc não nề
Thần kinh buông thả hồn say đắm
Khoái lạc trần gian là tái tê
Cẩm Lệ tuy không là quốc cấm
Một thuở vàng son dài lê thê
Say say khói thuốc đời hư ảo
Cẩm Lệ Hòa Vang một cõi về.

(Trích tập 10, trong bộ biên khảo Xã Hội Việt Nam xưa và nay
của tác giả Nguyễn thị Mắt Nâu. Phát hành 2019)