Nhân
đọc bài viết ông Phú Trường đăng trên CAND điện tử viết
về quyển Lịch Sử Việt Nam. Từ nguồn gốc đến giữa thế
kỷ
20 của Gs Lê Thành Khôi do ông Nguyễn Nghị dịch, nhà xuất
bản Nhã Nam và Thế giới ấn hành năm
2014. Đây là tác phẩm được viết và Minuit xuất bản từ
năm 1955, năm 1982 được bổ túc tư liệu, Nxb Sud Est Asie. Bản
dịch sử dụng bản in năm 1982 và thêm chương VII và
chương IX quyển le Vietnam. Histoire et Civilisation năm 1955. Là
môn sinh Gs Lê Thành Khôi, tôi xin thay mặt giáo sư trả lời
những thắc mắc của ông.
Đây là quyển sử đầu
tiên viết trên quan điểm nước
Việt Nam độc lập được xuất bản tại Pháp bằng tiếng
Pháp cho người nước ngoài muốn tìm hiểu về Việt Nam, với
những phương pháp khoa học xã hội của một trí thức được
đào tạo căn bản trong nền giáo dục Tây Phương. Khác với
những sách khác người Pháp viết trên quan điểm thực dân,
cũng khác những sách lịch sử do người Việt Nam viết do
tự học, thiếu căn bản một sử gia hiện đại. Ví dụ họ
dịch chữ 'féodale' thành 'phong kiến' mà không tra tự
điển chữ 'féodale' là gì, cũng không chịu tìm hiểu ' féodale'
của Tây Phương tạo một sự lầm lẫn nghiêm trọng trong
lịch sử Việt Nam. 'Féodale' là chế độ chính trị nhà vua
phong đất cho chư hầu, nông dân là nông nô cho lãnh chúa,
chư hầu có quân đội riêng, cha truyền con nối phục vụ
cho nhà vua. Việt Nam không cai trị bằng cách đó,
các quan lại Việt Nam được tuyển qua ba kỳ thi Hương, thi
Hội, thi Đình . Thanh niên Việt Nam ai cũng có quyền
học và đi thi, thi đỗ ra làm quan,
chỉ được chức tước trong đời của mình. (trừ một
vài trường hợp đặc biệt). Làng xã Việt Nam có một chế
độ tự trị 'phép vua thua lệ làng'. Do đó chế
độ quân chủ Việt Nam không phải là chế độ phong kiến.
Nhân dân Việt Nam cũng không phải là nông nô cho một
ai, cũng không bị ràng buộc bởi chế độ Thần quyền Thiên
Chúa Giáo với vai trò Giáo Hội bao trùm cả xã hội. Nho Giáo,
Phật Giáo Việt Nam hoàn toàn khác
biệt. Người Việt Nam giữ đạo lý cương thường Nho Giáo
, nhưng không lệ thuộc chặt chẽ một Giáo Hội. Nho, Phật,
Lão hòa đồng thành Tam Giáo Đồng Nguyên. Vui thì đến
chùa học Đạo, tự thân giải thoát, giác ngộ, "đất
vua, chùa làng, phong cảnh Bụt " Bụt chỉ có phong cảnh.
Một
trăm năm nay người Việt Nam đã lầm lẫn quân chủ
với phong kiến. Thậm chí nhập cảng cả những tội lỗi
phong kiến Tây Phương gán ghép vào lịch sử Việt Nam gây
nên những thảm hại không đo lường
được. Sự lầm lẫn này cả ngoài Bắc lẫn trong
Nam trong cả hai mươi năm chia đôi đất nước. Bài hát
Suy tôn Ngô Tổng Thống cũng bài Phong Kiến đi
đôi với Chống Cộng .
Sách sử Giáo sư Lê Thành Khôi viết ôn hoà,
phân tích khoa học các sự kiện, không chưỡi bới Trần Ích
Tắc, Lê Chiêu Thống, Nguyễn Ánh.
Không ca tụng tít tận mây xanh các cuộc khởi nghĩa nông dân.
Không chưỡi thực dân, đế quốc, tư bản bóc lột, hay cộng
sản.. Không chép sử theo lối biên niên các sử gia thời
quân chủ, không như Trần Trọng Kim, Phạm Văn Sơn.. cũng không
phải là phong cách các cụ Trần Văn
Giàu, Trần Huy Liệu, Văn Tân những nhà viết sử đầu tiên
chế độ. Không có gì lạ nguồn tư liệu được các sách
Lịch sử Việt Nam về sau chép lại, Giáo sư Phan Huy Lê
trân trọng Gs Lê Thành Khôi và công nhận mình đã ảnh hưởng
rất nhiều phương pháp làm việc của ông từ năm 1956. Từ
1955, 1982 mà đến năm 2014 mới được
dịch và in tại Việt Nam. Hơn 35 năm, 60 năm sau. Dĩ nhiên
là có vài nghiên cứu về sử học về sau này có nhiều điều
mới lạ. Nhưng phong cách viết cẩn thận, chừng mực, khoa
học, trung thực của tác phẩm vẫn là khuôn mẫu một tác
phẩm của một nhà sử học, có kiến thức uyên bác nhiều
lãnh vực, sử và văn chương, luật
học, kinh tế, giáo dục, Hán học.. được đào tạo từ Viện
Đại Học hàng đầu danh tiếng Tây Phương và trở nên
vị giáo sư, một Khoa Trưởng trong
Viện Đại Học Sorbonne này và làm cố vấn cho tổ chức
Liên Hiệp Quốc Unesco giúp đỡ tổ chức cải cách giáo dục
cho 42 nước.
Đây là lần đầu tiên
có một quyển Lịch Sử Việt Nam, có quan điểm khác với
phong càch nhìn sử học qua ánh sáng chủ nghĩa Mác Lê,
lịch sử là lịch sử đấu tranh giai
cấp, xuất bản tại Việt Nam. Có thể quyển sách đã bị
dị ứng bởi những người đã quen với cái nhìn cũ.
Một bài từ báo Nhân Dân Điện tử, và một bài từ báo
Công An Nhân Dân Điện tử phản ứng chê bai quyết liệt.
Tôi đã đọc qua bản
dịch của ông Nguyễn Nghi, bản dịch có quá nhiều sơ xuất,
có thể nói là quá cẩu thả: ví dụ Hoà Thượng Vô
Ngại ông dịch thành Thượng Nhân Vô Ngại, tội Bất Hiếu
ông dịch thành: Tội thiếu lòng Hiếu thảo. Chùa Thập Tháp
Di Đà Bình Định ông dịch thành Amibata
mười tháp v.v.. Nỗi khó khăn của ông Nguyễn Nghị là nhiều
từ tiếng Việt được Giáo sư Lê Thành Khôi dịch ra
tiếp Pháp cho người Pháp hiểu, nay ông dịch lại tiếng Việt
mà không chuyển đúng ra tên cũ thành ra buồn cười.
Nhiều danh từ thời quân chủ:
đáng lẽ dịch là các quan lại ông dịch thành các công
chức. Quan võ thành quân nhân. Lính Khố xanh ông dịch thành
nhân dân tự vệ. Nhà vua truỵ lạc với cung phi, ông dịch
thành: nhà vua trụy lạc với các bà vợ. Lầu Ngũ Phụng thành
Lầu năm chim phượng.
Văn chương chữ
Pháp của Gs Lê Thành Khôi bóng bẩy, nhiều câu tiếng Việt
ông Nguyễn Nghị dịch ra đúng từng chữ thành ngây ngô. Ví
dụ đáng lẽ dịch: ' Rừng Trường
Sơn phát triển đầy nhựa sống,' ông Nghị dịch thành
'Rừng Trường Sơn phát triển với sức mạnh của nhựa cây
'.
Sau đây tôi xin trả
lời những thắc mắc của ông Phú Trường:
1.Trang 69. Ông cho rằng
về Vương quốc Văn Lang Giáo sư Lê Thành Khôi có một
sự nhầm lẫn tai hại giữa truyền thuyết và sự thật
lịch sử.
Thời Vương quốc Văn
Lang chưa có chữ viết, cai trị theo lối thắt nút, sử liệu
đầu tiên nói đến là quyển Lĩnh Nam Trích Quái viết
về những truyền thuyết, những truyện lạ phía nam núi Ngũ
Lĩnh thì cũng chỉ là những truyền thuyết, làm gì có sự
thật lịch sử. Ngày nay dùng khảo cổ học để tìm kiếm
phỏng đoán ra những sự kiện. Nước
ta nhà cửa xây cất bằng tre, gỗ, chóng tiêu hủy khác
với nhiều nơi trên thế giới, nền nhà bằng gạch đá, các
nhà khảo cổ có thể dựa theo đó
để phỏng đoán số dân cư một thị trấn hay thành
phố cổ. Thành đầu tiên là thành Cổ Loa, trước
đó không thấy thành quách gì thời Hùng Vương cả.
Chúng ta có thể dùng quan sát Dân tộc học các bộ tộc trong
rừng sâu vùng Mã Lai, Indonésia còn mặc áo lông chim, da thú,
có nhà rong, giã gạo bằng cối, thuyền độc mộc giống như
hình ảnh trên trống đồng Ngọc Lũ,
chúng ta biết được thời Hùng Vương dân tộc ta sống
như thế nào. Tại Viện Bảo tàng Nghệ Thuật Các Dân Tộc
Jacques Chirac Paris có chưng bày một trống đồng
Indonésia phong cách Đông Sơn lớn bằng cái bàn tròn
12 người ngồi, gấp 10 lần trống đồng của ta. Các danh
từ Hùng Vương, Lạc hầu , Lạc tướng là các danh từ thời
đã được Hán hóa từ thời Mã Viện nhà Hán. Các vua nước
Sở cũng họ Hùng, việc đặt tên họ cho 18 đời vua Hùng
chỉ là một cao hứng của một nho sĩ đời Lê Thánh Tôn.
Thời mở nước người hùng mạnh này truyền ngôi lãnh tụ
cho người hùng mạnh khác mà không truyền cho con cháu. Có
khi vua tổ chức cuộc thi nấu ăn (chuyện Bánh chưng) hay thi
dâng sính lễ ( chuyện Sơn Tinh Thủy Tinh).. Hùng là con gấu,
thời đó chưa có tên họ, các tù trưởng bộ tộc nhiều
nơi thường xưng mình là Gấu Đen,
Gấu Đỏ, Gấu Vắn.. Phụ nữ xưng danh mình một loài
chim, họ xâm mình cho giống loài thú vật tổ. Thời đó
đếm bằng thắt nút, đếm được 18 đời Hùng Vương
hay 15 bộ tộc là một bài toán khó. Dân Gaulois nước Pháp
cùng thời đi đâu cũng vác theo một
bị sỏi để tính toán nên gọi làm toán là đếm sỏi.
(Calcul). Mãi đến đời Đức Phật
Thích Ca tại Ấn Độ mới có chữ viết 10 con số, phát minh
ra số 0 là một kỳ diệu quan trọng của toán học,
nên Đức Phật giảng dạy cái gì cũng có số cả:
Tam Bảo, Tứ Diệu Đế, Bát Chánh Đạo, Thập nhị nhân duyên,
Niết bàn.. Về sau số Ấn Độ được
người Á Rập dùng lại và Tây Phương chỉ có số La
Mã không làm toán được, họ nhập cảng cách viết mười
con số Á Rập, các con số chúng ta viết khi làm toán ngày
nay có nguồn gốc đầu tiên từ Ấn
Độ. Chữ Đồng Tử và Tiên Dung học với nhà sư Phật
Quang được nhiều phép lạ, biết
' buôn một bán mười ', biết viết số Ấn Độ trở nên
giàu có hơn cả vua cha. Họ tiếp xúc buôn bán với người
nước ngoài, mua được một chiếc lều du mục
rộng để đi chơi, tối họ mở ra thành lâu đài nguy
nga, sáng dậy xếp bỏ lên xe bò chỡ đi,
lâu đài biến mất, nhân gian loé mắt phóng đại chiếc lều
thành lâu đài, thêu dệt chuyện Đầm nhất dạ.. Cốt
tủy các thần thoại có sự thật của nó. Còn cái sự thật
lịch sử dựa vào danh xưng chẳng qua là con cá vẽ cảnh đất
liền qua lời kể của con rùa. Mê Linh, Phong Châu đời nhà
Đường có đúng vị trí ngày nay không
? Ngay cả Dâm Đàm thời Hai Bà Trưng người nói ở Hồ
Tây, người nói ở Bắc Ninh. Điều
đó còn cần những nghiên cứu cặn
kẻ về địa hình, địa lý.
2. Trang 450 . Ông cho rằng Gs Lê Thành Khôi sai
lầm khi viết có các nhà nho tham gia khởi nghĩa, ông khẳng
định cuộc khởi nghĩa Phan Bá Vành không có bất cứ một
nhà nho nào , chỉ có Nguyễn Hạnh và Hai Dương tiểu sử
không rõ ràng, và Vũ Đức Cát, một võ quan cấp thấp.
Tôi xem lại Từ Điển
Nhân Vật Lịch Sử Việt Nam của Nguyễn Q Thắng- Nguyễn Bá
Thế, mục Phan Bá Vành viết :
" Trong bộ tham mưu của ông có danh sĩ, võ tướng,
con cháu và các quan cũ nhà Hậu Lê theo giúp. "
Trong Lịch sử Việt Nam ; Ủy Ban Khoa Học Xã
Hội. nxb KHXH. Hà Nội 1971 trang 384 viết :
" Trong Bộ Chỉ Huy nghĩa quân bên cạnh Phan Bá
Vành có Nguyễn Hạnh là một võ tướng. Vũ Đức Cát và Chiêu
Viễn là những nho sĩ giữ vai trò cố vấn. "
Khởi nghĩa ngày xưa dựng cờ
khi thời loạn, chính sự đổ nát, nhân dân đói kém, ngày
nay gọi là khởi nghĩa nông dân : Cao Bá Quát khởi nghĩa viết
lên cờ : " Bình Dương , Bồ Bản vô Nghiêu, Thuấn, Mục Dã,
Thanh Điền hữu Võ, Thang "(Bình Dương, Bồ Bản không có vua
anh minh như Nghiêu Thuấn, thì nơi Mục Dã, Thanh Điền có vua
Võ, vua Thang khởi nghĩa) nếu không có bất cứ một nhà nho
nào thì lấy ai viết chữ đề cờ, thảo hịch chiêu dân.
Không ai biết đọc được binh thư
lấy ai điều binh khiển tướng ?. Theo tôi thì Phan Bá
Vành có thu hút được vài nho sĩ, nếu không thì ông chỉ
là một băng đảng cướp, giết người
cướp của chẳng tiếng tăm gì. Nho sĩ theo Phan Bá Vành
không tài cán nhiều, biết tâm lý chiến, nhưng không được
tài như người viết Bình Ngô Đại Cáo mà chỉ viết được
vài câu vè : Trên trời có ông sao rua, Ở làng Minh Giám
có vua Ba Vành. Phan Bá Vành không đủ tài đức
để thu hút những người tầm vóc như Nguyễn Trãi, Ngô Thời
Nhiệm, Phan Huy Ích, Trần Văn Kỷ, Nguyễn Nể.. nên sự
nghiệp cuối cùng đại bại chẳng ra gì. Sau cuộc khởi nghĩa
thất bại ấy, nhân gian ấy còn sáng tác ra những bài vè
ngợi ca Phan Bá Vành và cuộc chiến đấu của nghĩa quân.
Ai sáng tác các bài vè ấy, chính là các nho sĩ tham gia cuộc
khởi nghĩa, nhờ bài vè ấy ngày nay chúng ta còn biết đến
Phan Bá Vành, nếu không tăm tiếng Phan Bá Vành cũng chìm theo
thời gian như bao băng đảng thảo
khấu khác.
3 Ông cho Gs Lê Thành Khôi sai lầm vì Nguyễn
Trường Tộ viết đến 68 bản Điều
Trần, chứ không phải trên 15 bản.
Tôi tra Tự Điển Nhân
Vật Lịch sử của Nguyễn Q Thắng tr 677: Nguyễn Trường
Tộ còn để lại hơn 14 bài trần tình về quốc kế dân sinh.
Trong Việt Nam Sử Lược của Trần Trọng Kim cũng chỉ có
ngần ấy. Tôi không biết 68 bản điều trần là từ tài liệu
nào, còn tài liệu đó không, đã công
bố chưa, không thấy ai nói đến. Nguyễn Trường Tộ được
triều đình dùng để khai quặng mõ vùng Thanh Nghệ Tỉnh,
nhưng ông cũng chẳng tìm được gì, cũng không để lại một
kế hoạch nào tìm kiếm khai thác quặng mõ. Triều đình dùng
ông để gửi người đi học, mua máy
móc. Ông cũng chẳng đề xuất được kế hoạch gì.
Ông được quan đại thần Trần Tiễn
Thành yểm trợ tiến cử, là một nhân vật có uy tín
triều đình. Ông không làm được một việc nhỏ nào chứng
tỏ tài năng của ông như Hàn Tín được dùng để coi kho
và thu thuế trước khi làm Đại Nguyên Soái thì ai dám dùng
ông vào việc lớn. Chẳng qua ngày nay chúng ta quá thần tượng
hóa tài năng Nguyễn Trường Tộ, ông
có điều trần 15 bản hay 68 bản mà không chứng tỏ
thực tế mình có tài năng gì, thì ai nghe ông ?
Cùng thời của ông có Nguyễn Thông là Dinh Điền
Sứ, đi khẩn hoang, đi thám hiểm vùng cao nguyên từ
Bình Thuận ra đến Bình Định. Nguyễn Công Trứ khai hoang
vùng Tiền Hải, Kim Sơn, Ninh Bình. Trần Thiện Chánh bán cả
gia tài để mộ quân đánh giặc. Tam
nguyên Vị Xuyên Trần Bích San cũng là một người tài
năng, tiếc thay mất sớm trước khi
đi sứ sang Pháp. Đó là những người lời nói đi đôi với
việc làm, đáng phục.
4. Ông cho rằng Gs Lê Thành Khôi lầm Trương
Công Định không hề bị giáng chức,
trái lại được thăng chức làm Lãnh Binh An Giang. Trương
Công Định chỉ ở kháng chiến ở vùng Gò Công, chứ
không đi đến 18 thôn vườn Trầu vùng Sài Gòn.
Tôi xem lại Tự Điển
Nhân Vật Lịch Sử Việt Nam, tr 920 mục Trương Định viết
:
" Năm 1860 ông tham gia
giữ đồn Kỳ Hòa dưới quyền Tổng Thống Quân Vụ Nguyễn
Tri Phương. Sau khi đồn Kỳ Hòa thất thủ. Nguyễn Tri
Phương và Phạm Thế Hiển rút về Biên Hòa, ông vẫn tiếp
tục chiến đấu nên được triều
đình Huế phong chức Phó Lãnh Binh. Từ đó ông cùng
các chiến sĩ rút về Tân Hòa, Gò Công, xây dựng căn
cứ kháng Pháp. Tại đây ông tổ chức nhiều trận phục kích
quân địch ở một vùng rộng lớn từ Gò Công, Tân
An, Mỹ Tho, Chợ Lớn.. tiêu hao rất nhiều lực lượng địch.
Sau khi ký Hòa ước năm
Nhâm Tuất (5-6-1862) Triều Đình Huế cắt 3 tỉnh Đông Nam
Kỳ cho Pháp, triều đình phong ông chức Lãnh Binh, nhưng
với áp lực của Pháp, họ buộc ông phải bãi binh và chuyển
ông đi An Giang hòng triệt phá phong trào kháng Pháp. Trước
sự nhu nhược của triều đình, ông cương quyết chống lại
lệnh trên và ở lại cùng nhân dân chống Pháp. Nghĩa quân
và nhân dân vùng Gò Công, Tân An, Mỹ Tho tôn xưng ông là 'Bình
Tây Đại Nguyên Soái '. Từ đó nghĩa
quân chiến đấu không dưới quyền điều khiển của triều
đình Huế nữa. "
Trương Công Định không
tuân lệnh triều đình, ông không đi An Giang . Ông bị mất
hết chức tước triều đình thì làm sao được gọi
là thăng chức. Ông điều khiển cả
mặt trận chống Pháp miền Đông Nam Kỳ, mà bảo ông
chỉ ở Gò Công, ông không đi tới
được vùng 18 thôn vườn Trầu, Bà Điểm vì xa quá,
thì quả là ông Phú Trương không suy xét trước khi bảo người
khác sai lầm.
5. Ông Phú Trường cho rằng Gs Lê Thành
Khôi sai lầm khi chỉ nói Tôn Thất Thuyết, Nguyễn Văn Tường
phò vua Hiệp Hòa lên ngôi, mà không nói đến
vua Dục Đức.
Ts Nguyễn Xuân Thọ trong
Bước đầu thiết lập hệ thống thuộc địa Pháp. TGXB
California , 1996 tr 299 :
" Vì không có con ruột, Tự Đức
đã lần lượt nuôi ba đứa cháu của mình : Người
lớn nhất là Ưng Chôn sinh năm 1851,
thông minh nhưng sa đọa, rồi Ưng Cơ hay Mệ Trìu, hoàng
thân Chánh Mông sau nữa là Ưng Đăng
hay Mệ Miến, hoàng thân Dương Thiên em ruột của Ưng
Đăng.
Hai ngày trước khi mất tức ngày 14 tháng 6 âm
lịch năm Quý Mùi. Tự Đức cho gọi
Nguyễn Văn Tường, Trần Tiễn Thành và Tôn Thất Thuyết
là những Thượng thư Triều đình và nhà vua tuyên bố chọn
người lớn nhất trong ba người cháu để kế vị và cử
ba ông làm phụ chính đỡ đầu vua
mới. Nhà vua trao cho họ bản di chúc, một bản chính
thức công bố cho nhân dân, một bản riêng cho Dục Đức.
Ngày sau Tự Đức mất. Dục Đức
được mời lên ngôi vua. Để bảo đảm quyền uy của mình.
Dục Đức cho 14 tên gia nhân đi theo mình. Trong số người
này có hai người theo đạo Thiên chúa.
Hai hôm sau bản Di Chúc được tuyên đọc trước triều đình.
Người ta ấn định chọn ngày 24 tháng đó để làm
ngày đăng quang.
Song trong Di Chúc, Tự
Đức có nói: "Ưng Chôn (tức
Dục Đức) đang ở tuổi thanh xuân cường tráng, rất thông
thái, nhưng bản tính thiên về ở thói hư, tật xấu
và với tính cách như vậy, khó mà trông chờ ở Dục Đức
một sự trị nước, chăm dân, tốt đẹp được.”
Dục Đức thấy uy tín
mình tổn thương, bèn giữ lấy bản Di Chúc chính đó
và trao cho các vị quan Hình Bộ, chỉ có một bản sao,
trong đó ông ta cắt bỏ cả đoạn phê phán nghiêm khắc
trên.
Từ lâu người ta dự
đoán kẻ kế vị ngôi vua sẽ là Hồng Dật, hoàng tử
Văn Lang em vua Tự Đức, được Thái
Hậu và Tôn Thất Thuyết ủng hộ. Thuyết muốn đi đến đích
của mình. Ông đi tìm Văn Lang trong đêm 19 tháng 6 âm
lịch, chuẩn bị sẵn sàng mọi việc. Sáng hôm sau khi các
quan đến họp. Tôn Thất Thuyết đứng
lên chất vấn kết án Dục Đức xén bỏ Di Chúc, và
lôi kéo theo mình những tên đầy tớ người Thiên chúa giáo.
Ông ra lệnh bắt xiềng bọn đầy tớ và thảo bản
phế ngôi. Phan Đình Phùng quan Ngự sử lên tiếng, Tôn
Thất Thuyết ra lệnh bắt trói. Các quan tranh giành nhau ký
bản phế vị. Văn bản được đưa
trình Hoàng Thái Hậu phê chuẩn tán thành chẳng chút
do dự. Tôn Thất Thuyết bái chào hoàng tử Văn Lang với cương
vị Hoàng Đế, mọi người theo gương
ông. Dục Đức bị đuổi khỏi cung điện và bị giam cả
tháng không cho ăn uống đến chết. Văn Lang được rước
về hoàng cung, nghi lễ dành cho bậc đế vương và văn
bản tôn phong được ký ngày 20 tháng 6, tức ngày 23
tháng 7 năm ấy như đã quy định.
Tôn Thất Thuyết ký trước vào văn bản, ông tuyên bố: '
Những ai ký xong sẽ được tự do rút lui, ai không ký sẽ
được giữ lại đây'. Việc tôn phong được công bố cho
nhân dân biết và lễ đăng quang được tổ chức ngày
27-7-1883. Hồng Dật, hoàng tử Văn
Lang lên ngôi vua lấy niên hiệu Hiệp Hòa."
Như thế Dục Đức,
chưa làm lễ đăng quang lên ngôi vua chính thức, chưa
có niên hiệu, đế hiệu nên chưa phải là vua , đã bị Tôn
Thất Thuyết phế bỏ. Giáo sư Lê Thành Khôi tóm lược sự
kiện trong vài dòng, không có gì là sai lầm cả.
6. Ông cho rằng Gs Lê Thành Khôi sai lầm khi viết
vua Hàm Nghi bị đày sang Algérie là không đúng, Thực tế
vua Hàm Nghi bị bắt (1888) và bị đày sang Châu Phi. Giáo
sư Lê Thành Khôi viết phong trào Cần Vương kéo dài 20 năm
lá sai, ông Phú Trường cho cho rằng kéo dài chỉ có
7 năm.
Tôi rất ngạc nhiên, ông Phú Trường không biết
Algérie nằm đâu, ở châu nào ? Báo chí Việt Nam, cả báo
Công An Nhân Dân gần đây viết bài trường thuật và cả
hình ảnh về cô cháu 5 đời Vua Hàm Nghi sang Việt Nam ở 18
tháng tìm tài liệu, chuẩn bị trình luận án Tiến sĩ về
vua Hàm Nghi, cô có nói chuyện nhiều nơi, công bố các tác
phẩm hội họa điêu khắc của nhà vua. Thế mà ông Phú Trường
không biết vua Hàm Nghi bị đày ở đâu, chắc là ông từ
cung trăng đi chơi với chú Cuội mới
rớt xuống, hay từ đáy giếng nào mới chui lên ?
Tôi hiểu ông, bài học địa
lý thế giới ông học được là từ trò chơi của trẻ
em Việt Nam: " Tay trắng tay đen, tây Ma Rốc cóc ken làm quen
tây trắng". Tây Ma Rốc đen thui như cột nhà cháy. Phi Châu
là xứ ai cũng đen thui như cột nhà cháy. Algérie dân da không
đen không phải là Phi Châu. Nếu một ngày nào phóng viên truyền
hình chơi Đố vui để học hỏi :
Dân Maroc da máu gì ? Algérie ở đâu ? thì có nhiều người
sẽ trả lời giống ông !
Ông không học bài sử về phong trào Cần Vương,
ông không đọc kỷ, ông chỉ thấy
đoạn viết về phong trào Cần Vương của Phan Đình
Phùng. Đoạn sau viết về Hoàng Hoa Thám, các nhà sử học,
các sách sử đều viết phong trào Cần Vương chấm dứt sau
khi Hoàng Hoa Thám bị ám sát chết,
tức hai mươi năm sau hịch Cần Vương của vua Hàm Nghi..
7. Ông Phú Trường cho rằng Gs Lê Thành Khôi
sai lầm: khi viết Phan Bội Châu hoạt động ở Trung Quốc,
Nhật Bản và Xiêm. Ông cho rằng Phan
Bội Châu chỉ hoạt động ở Trung Quốc mà thôi.
Tự điển Nhân Vật
Lịch sử tr. 772 viết : " Từ sau khi đỗ Giải Nguyên,
ông càng dốc tâm trí lo việc cứu nước, giao kết với chí
sĩ khắp nơi. Năm 1904 vận động thành
lập Hội Duy Tân, năm sau cùng Tăng Bạt Hổ sang Trung Quốc,
rồi Nhật Bản xây dựng phong trào Đông Du. Năm 1908
bị trục xuất khỏi Nhật, ông trở lại Trung Quốc và sang
Thái Lan xây dựng căn cứ hoạt động
ở nước ngoài. "
Các nhà cách mạng nước ta ngày trước đi
đâu có bao giờ xin phép công an, hay làm hộ chiếu sứ quán
đóng dấu. Khi thì các cụ giả dạng thương nhân, khi
thì làm thầy bói, lúc làm nhà sư và làm cả người hành
khuất, khi hóa trang thành người Tàu, người Nhật. đổi tên
đổi họ thường xuyên , đi khắp nơi, khi làm bồi bếp, khi
làm công nhân cho hãng tàu biển, mật thám Pháp còn theo dõi
không nỗi, cụ Phan Bội Châu nào có phải ngồi lì một chỏ
làm việc văn phòng tại Trung Quốc có địa chỉ rõ ràng.
Ông ở đâu đi đâu thì chỉ có thể
phỏng đoán nơi ông có nhiều cơ sở, nhiều bạn bè để
tiếp xúc : ở Xiêm có nhiều kiều bào vùng Đông
Bắc giúp đỡ vật chất , ở Quảng Châu, ở Hồng Kong
nhiều bạn bè cơ sở và các chính khách Nhật quen biết ở
Nhật Bản. Tôi có dịp đi tìm tài liệu tại Công Khố Bộ
Thuộc Địa Pháp mở ra các tài liệu trên 40 năm
nhân dịp Thủ Tướng Phạm Văn Đồng sang Pháp năm 1980, tìm
hết tài liệu bản án đày Côn Đảo và các bản báo cáo
mật thám đóng thành tập làm quà tặng ông, tôi đọc
thấy: Thời đó đi làm cách mạng các cụ chẳng ai ngồi
lì một chổ ở Trung Quốc cả. Các cụ có kể ra thì ta biết,
những điều cụ không kể vì mật thám Pháp theo dõi hay sợ
tiết lộ bí mật cho những người
hoạt động thì cũng chịu thua.
Phong trào Đông Du của Phan Bội Châu chủ yếu
là đưa sinh viên Việt Nam sang du học Nhật Bản, theo gương
canh tân nước Nhật, Phan Bội Châu tiếp xúc với các chính
khách Nhật, đưa hơn hai trăm sinh viên
sang Nhật đang học tiếng Nhật tại
Hội Đông Á Đồng Văn và Chấn Võ Học Hiệu thì bị
Pháp ký hiệp ước với Nhật trục xuất, sang Trung Quốc,
sang vài nước khác, có người về Việt Nam đầu thú, nhưng
cũng có người ở lại Nhật lấy vợ Nhật.. Phan Bội Châu
viết Tự Phán hay Phan Bội Châu niên biểu kể chuyện đời
mình nhưng cũng không kể hết những bí mật, và Lưu Cầu
huyết lệ tân thư viết tại Nhât gửi về nước. Lưu Cầu
là tên nước ta gọi Nhật Bản. Trên thế giới các nước
đều đi lại dễ dàng. Nhật
và Xiêm cụ Phan Bội Châu đã thiết
lập các đường dây các mối liên hệ, từ chính thức đến
bí mật, có những thời kỳ khó khăn họ vẫn vượt qua được.
8. Ông Phú Trường cho rằng GS Lê Thành Khôi
nhầm lẫn cho rằng Lưu Cầu huyết Lê thư đả kích Hoàng
Hoa Thám. Ông gán chuyện câu trước ra câu sau,
không đọc kỷ câu văn: " Lưu
cầu huyết lệ tân thư trong đó mô tả nổi nhục dân tộc.”,
một phần do cách viết và chấm câu của dịch giả
Nguyễn Nghị.
9. Ông Phú Trường cho rằng Gs Lê Thành Khôi
nhầm: Gibert Chiếu, hoàn toàn hoạt động
bất bạo động và nhầm với phong trào nổi dậy năm
1913 của Phan Xích Long tại Nam Kỳ
. Tự Điển Nhân Vật Lịch sử, mục Trần Chánh Chiếu, trang
855 viết :
" Năm 1907, ông làm chủ
bút báo Lục Tỉnh Tân Văn, công khai hô hào quốc dân duy tân
cứu nước. Quan điểm chủ trương của ông được thấy
rõ qua chủ đích của tờ báo này, cùng việc thành lập hội
Minh Tân và các cơ sở kinh tài như : Chiêu Nam Lầu, Minh Tân
Khách sạn, hãng xà bông Canard..
Năm 1908 ông bị thực
dân Pháp bắt giam với các tội thành lập các cơ sở
Duy Tân.
Năm 1910 ra tù,
ông trở về Rạch Giá bán hết ruộng
đất, gia tài lên Sài Gòn lập tiệm buôn bán hàng bách
hóa lấy tiền lời giúp Phan Bội Châu đang ở nước ngoài.
Năm 1917, ông lại bị
tòa án quân sự Sàigon bắt giam một lần nữa vì cho
ông là người hổ trợ Phan Phát Sanh (tức Phan Xích
Long) khởi nghĩa chống Pháp. Bị giam một thời gian ông mới
được tự do.
Ông mất năm 1919 tại
Sài Gòn. "
Trần Chánh Chiếu là người theo phong trào Duy
Tân của cụ Phan Châu Trinh. Trong Nam gọi là Minh Tân. Ông là
nhân vật quan trọng công khai trong phong trào Chấn Hưng Công
Thương Nghiệp tại Sài Gòn. Thân thiết với cụ Hồ Tá Bang
(cha Bs Hồ Tá Khanh) người lãnh đạo phong trào Chấn Hưng
Công Thương Nghiệp tại Phan Thiết một trong những người
sáng lập và điều khiển Công Ty Liên Thành, trường Dục
Thanh.. Tuy nhiên cái khổ của cụ Phan Chu Trinh là người của
hai phong trào Duy Tân và Đông Du lại không phân biệt nhau.
Người phong trào Duy Tân cũng ủng hộ góp tiền cho sinh viên
Đông Du. Khi phong trào cụ Phan Bội Châu bạo động,
hay các cuộc bạo động khác, người của phong trào
Duy Tân bất bạo động cũng bị liên lụy bị bắt lây. Vụ
Kháng thuế Trung Kỳ năm 1908, Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng
không liên hệ gì cũng bị đày đi
Côn Đảo, nhưng sau được xét lại và được tha, nhờ sự
can thiệp các nhân vật đảng Xã Hội và Tam Điểm
Pháp, cụ Phan Châu Trinh được đi Pháp. Cụ Trần Quý Cáp
đang làm Đốc Học Khánh Hoà, bị Án Sát Phạm Ngọc
Quát, cùng là bạn có tham gia cổ phần công ty Liên Thành,
sợ mình bị lộ, bắt bạn ra chém trước. Khi triều đình
Huế xử đày đi Côn Đảo thìchuyện
đã rồi, vì thế cụ Phan Chu Trinh đòi bắt tội Phạm
Ngọc Quát trả thù cho bạn. (Theo lời Bs Hồ Tá Khanh kể cho
tôi) . Năm 1913 Phan Xích Long rãi truyền đơn
khởi nghĩa, ném lựu đạn không nổ, ông bị truy lùng
chạy trốn ra Phan Thiết bị bắt trong Khách sạn Công Ty Liên
Thành. Người của phong trào Duy Tân Phan Thiết, Sài Gòn bất
bạo động cũng bị vạ lây. Tài liệu Thông sử Công ty Liên
Thành của Bs Hồ Tá Khanh, TGXB tại Paris, có nói việc này.
Trần Chánh Chiếu với các khách sạn Chiêu Nam Lầu, Minh Tân
Khách sạn, Bá Huê Lầu cũng không yên thân, mật thám Pháp
còn nghi là chủ mưu. Năm 1917 Hội
kín tổ chức đánh khám Lớn cứu Phan Xích Long. 57 người
bị giết tại trận và bị xử bắn. Trần Chánh Chiếu
cũng bị bắt.
10. trang 490 Ông Phú Trường cho rằng Trịnh
Văn Cấn sau khi rút khỏi Thái Nguyên vào bưng Yên Thế;
Gs Lê Thành Khôi viết thế là sai. Trịnh Văn
Cấn ở Đại Từ, Thái Nguyên chứ không qua Yên Thế.
Ngày xưa các cụ đánh
bằng những lực lượng nhỏ việc di chuyển bằng đi bộ
đi ngựa qua các đường mòn cách
nhau trăm cây số là chuyện thường. Căn cứ các cụ không
ở một chổ mà nhiều nơi căn cứ phụ. Các cụ đánh du kích,
nào có ngồi ở văn phòng đâu mà lập căn cứ ở Gò
Công phải ở Gò Công, lập căn cứ Yên Thế là chỉ ở quanh
quẩn Yên Thế, các cụ đi đến chổ
khác là viết sai !
Lịch sử Nhân Vật Việt
Nam tr. 917 viết về Trịnh Văn Cấn sau khi thất bại tại Thái
Nguyên : " Sau đó ông tiếp tục điều động quân sĩ
kháng chiến tới cuối năm. Ngày 5-1-1918 ông bị bao vây ở
núi Pháo đến ngày 10-11-1918 bên cạnh chỉ còn 4 chiến
hữu, ông nổ súng vào bụng tự sát ". Núi Pháo thuộc huyện
Đại Từ tỉnh Thái Nguyên sát bên huyện Yên Thế lãnh thổ
Đề Thám xưa. Trịnh Văn Cấn phải
ở Đại Từ, ông Phú Trường không cho phép Trịnh Văn Cấn
qua bên Yên Thế !
Quyển Lịch Sử Việt Nam bản dịch Nguyễn Nghị
có nhiều chổ sai so với nguyên tác bằng tiếng Pháp, ông
tự tiện hiện đại hóa nhiều danh
từ đến buồn cười : ví dụ lính khố xanh thành nhân
dân tự vệ . Nhiều chỗ lầm lẫn như chữ Concours Mandarinaux
ông dịch thành thi Hội. "Phan Bội
Châu đậu đầu kỳ thi Hội ở Vinh" thay vì thi Hương.
Tôi sẽ trở lại trong một bài nhặt sạn các sơ sót của
ông.
Mong rằng ông Phú Trường
vui vẻ với lời giải đáp của tôi. Là một vị tướng
Công an, "ngựa non háo đá " trước
khi dùng ngòi bút đánh trận cũng phải
điều tra "biết người biết
ta”, như Binh Thư Tôn Tử viết. Biết đối tượng đánh là
ai, biết mình là ai, có đủ sức không,
mới trăm trận trăm thắng được. Mười điều ông đánh
trận đều là 10 điều đại bại thấy trước rõ ràng,
thì nên xem bút hiệu Phú Trường từ nay đã tử trận.
Việc mở cửa môn Sử Học thành một bộ môn
khoa học viết nghiêm túc, ôn hòa là một việc cần thiết.
Dùng Sử Học để chưỡi hết phong
kiến, tư bản đến thực dân cũ, thực dân mới, hết Lê
Chiêu Thống đến Gia Long, đến các
nhân vật cận đại mệt lắm. Thời thế đổi thay: Có khi
thù thành bạn, bạn thành thù, thực dân, đế quốc
thành bạn, có khi ta lại thành tư bản mỗi lần thay đổi
ta lại phải hổ thẹn viết lại lịch sử , thời thế đổi
khác, xoay vần, các sử gia quay mòng mòng chóng mặt.
Nếu Gs Trần Văn Khê
là người có công trọn đời đem
âm nhạc Việt Nam phổ biến khắp thế giới thì Gs Lê
Thành Khôi là người giúp cho thế giới hiểu biết về lịch
sử, văn hóa Việt Nam, bằng sách vở, bằng hàng trăm bài
viết, hàng trăm buổi thuyết giảng. Giáo sư hiền từ khiêm
tốn, đạo đức, tài năng
được mọi người Việt Nam và bạn bè thế giới, ai
gần gũi với ông đều kính phục.
Ai nói điều gì giáo sư đều lắng nghe và nói: "Thế
à, tôi không biết." Hôm đám tang họa sư Lê Bá Đảng, tôi
dìu ông lên xe đưa về nhà, ông nhẹ như tơ, gần đến nhà
ông còn bảo: "Anh cho tôi ghé lại thư viện mượn sách." Tôi
ngẫm nghĩ: nhà ông biết bao nhiêu là sách, tuổi ông hơn 93
mà vẫn tiếp tục mượn sách về đọc,
ông vẫn viết. Tôi học được bài học khiêm tốn của
Giáo sư như lời người xưa :" Biết điều mình không biết
là biết vậy."
Paris, 31-3-2017
PHẠM TRỌNG CHÁNH
*
Tiến sĩ Khoa Học Giáo Dục Viện Đại Học Paris V Sorbonne.
|